इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch7

ह्णह्रसूरमAये एक पुएयाचा व एक मुबइलचा महाराङ्ग-ीयन भेटला होता. ह्णह्रसूर मु,ामात पुएयाहख़न एर्क्ष्ैंह्नेस डिलीङ्महरीने आलेले पाकीट मिळाल. एयात ह्नभाकर जेथे वायरमनअया जागेवर कामाला होता एया दीपक इलेक्ष्टि-क र्ैंटोअसलचे मालक श्रीयुत महाजन यानी आह्णही मागितलेले आमचे आयडेंटीफिकेशन कज्ज् शकेल अस पख पाठवल होत. उ/ि झिीीं ारीींशी, ॠ. झ. ज. ह्णह्रसूर सिटी अशा पखयावर पखे येएयास येथपासून सुज्ज्वात झाली. ह्णयुनिसिपल कमिशनरकडूनहि आह्णही सटिलफीकेट घेतल. एयानीच आह्णहाला मदत मिळएयासाठी नगराAयक्षाना शिफारस केली. येथे साश्र्लधारामा नावाअया ैंी "नगराAयक्षा' एयावेळेस होएया.

तेथे एक मनुङ्घय भेटला तो कलेक्ष्शन मिळवून देतो ह्णहणाला ह्णहणून आमचा निघायचा दिवस पुढे ढकलायचे ठरविले. परतु हा माणूस भला आहे की नाही हे निञ्च्तिपणे कळणे जज्ज्र होत. नाही तर निङ्घकारण आमचा एक दिवसाचा खचल ङ्महायचा व आमचे प्रसे विनाकारण फुकट जायचे अथवा तो आमअया नावाखाली कलेक्ष्शन करायचा व र्ैंवत:च गिळकत करायचा कुणी सागाव! पण तो ह्णहणाला माअयाबजल टाऊन हाह्यलवर कुणालाही विचारा. एयाने एयाचवेळी एयाच घर दाखवल. एयावेळी आणखीनच कमी रहदारीअया व लहान गङ्कङ्कयातून जाव लागल ह्णहणून एखाणा चिखपटात शोभावा असा ह्नसग - एखाणा माणसाने मदत करएयाच नाटक कराव व ऐनवेळी एयाअया आळीत आङ्कयावर एयाने शिड्ढी माज्ज्न इशारा णावा नि एयाचे गुड साथीदार जमा होऊन आपङ्कया जीवावर बेतावा - डो—यासमोर उभा राहिला. पण हे सवल मनचि"ती ते व्ररी न चि"ती याला धज्ज्न होत व तस ठरल. आह्णही टाऊन हाह्यलमAये एयाची माहिती मिळविएयाचा ह्नयएन केला. पण आधी अया ङ्मयंी भेटङ्कया एया ङ्मयंी एयाला ओळखत नङ्महएया ह्णहणून आह्णही जरा घाबरलो. परतु टाऊन हाह्यलमधील एका जुधया जाणएया माणसाने सागितले की मी एयाला खूप वषालपासून ओळखतो. तुह्णही जज्ज्र थाबाव एयाअयाकडे, जा तुमच काहीही नुकसान होणार नाही, फायदा निञ्च्ति होइलल. काही काळजी कज्ज् नका, तो विैवासाचा माणूस आहे नि एयाह्नमाणे दुसरे दिवशी सकाळी सयद रसूलकडे गेलो. तो लगेच भेटला. नतर एयाने काही श्रीमत व काही दानशूर माणसाअया घरी व मिङ्कसमAये नेल. अनेक ठिकाणी जाएयात एक तास झाला. पण दोन ठिकाणाहख़न ह्नएयेकी ज्ज्. 5 - 5 मिळाले. (10 ज्ज्पये एकूण)

ह्णह्रसूरमAये चदनी लाकडापासून तयार केलेङ्कया अनेक आकषलक र्वैंतू दिसत होएया. नगरपालिका, सरकारी तारघर, महाविणालये एका रागेत होते. खरे तर पूर्वीचे हे राजवाडेच होत. तो भङ्मयपणा, नक्षी लक्ष वेधून घेते.

टिपूला ह्णह्रसूरचा वाघ ह्णहणत, ते ह्णह्रसूर आह्णही पाहिले. ह्णह्रसूर ही पूर्वी ह्णह्रसूर र्सैंथानची राजधानी होती. च.ड.ठ.ढ.उ. (ड.ढ.)चा र्ैंटस्ड कङ्घणराजेंऊ सकलल जवळ बाधएयाचे काम चालू होते. येथे साह्य मिङ्कस फार आहेत. येथे सवल काम किती टापटीपीत चालते हे पाहाणे विलोभनीय होय. येथे "मालकाना' सावकार, यजमान ह्णहणएयाची पजत आहे.

ह्णह्रसूर पह्यलेस जवळच नगरपालिका टाऊन हाह्यल आहे. ह्णह्रसूरला काही लोक "डश्रशशळिसि उळींू' ह्णहणतात. पण आह्णहाला कलकखाा, मुबइल, मऊास या अएयत गजबजलेङ्कया शहरापेक्षा ह्णह्रसूर, खिवेंऊम, ह्रऊाबाद, बगलोर, कोइलमतूर, जयपूर, लखना्र इएयादी कमी गजबजलेली शहरे अधिक आवडली. ह्णह्रसूर हे शहर फारच उखाम आहे. ह्णह्रसूरहख़न 37 म्रल गुडलपेठ नावाच गाव आहे. हा बगलोर, उदकमडल (उटकमड, उटी, निलगिरी) र्ैंटेट हाय वे होय. सवल सतत चढ आहे. फं 2 - 3 उतार गुडलपेठपयॄत आहेत. बराचसा रोड सिमेंट कास्क्रुीटचा आहे. उदकमडलला पोचएयाचे हे मु्रूय 3 टप्तपे होत - ह्णह्रसूर ते गुडलपेठ, गुडलपेठ ते गुडुलूर व तिसरा अथालत गुडलूर ते उदकमडल ह्णहणजे 101 म्रल घाट. आज आमअया ह्नवासाचा 23 जून पासून निघाङ्कयाचा 23 वा दिवस होय. आज आकाश चामुडा हिङ्कस नतर र्ैंवअछ, निरभ्रु, निळ व ह्णहणूनच रह्णय वाटल. सवलख येथे हिरवीगार रह्णय वनश्री पसरली होती. अथालतच र्ैंवअछ सूयल ह्नकाश पडला होता, पाऊस नङ्महता. पावसाळी हवा नङ्महती. आज आह्णही ह्नथमच निलगिरीअया रागा पाहिङ्कया. एया खरोखरच नि—या व मोहक वाटतात. आह्णही जेङ्महा या रागा पाहिङ्कया तेङ्महा सुह्नभातीच एयावर अतिशय मनमोहक इऊधनुङ्घय पडले होते. असा देखावा पाहावयाला फार महान भा्रयच हव. टप्तप्तयातील सवल डोंगरावर या इऊधनुङ्घयाने आपली सखाा र्ह्नैंथापित केली होती. हा देखावा पहाएयासाठी येथेच दुचाकीवज्ज्न यायला हव नि तेही या भर पावसा—यात अस आह्णहाला वाटल. आमचा आह्णहालाच हेवा वाटला. आजचा सूयार्लैंत, निलगीरीअया नि—या रागा व पाढरे ढग यातून जे साश्र्लदयल ओसडत होत ते मनाला वेड लावणार होत. नजनगुड व बेगुर ही आजअया वाटेतील मोठी गावे होत.

ह्णह्रसूर पासून 16 म्रलावर "नजनगुड' आहे. हा बहमतेक चढाचा व घाटाचा भाग आहे. साधारण येथून शभर म्रलावर उटी आहे. "गुडलपेठ'ला दुपारीच पोहचलो. येथे रहावयाची सोय होइलना. तहसिलदार, पी डरङ्कयू डी इजिनीअर आणि तेथील आडमुठेपणा करणारा शिपाइल यात आह्णही लबकासारखे हेलकावत होतो. शेवटी "ह्नवासी बगङ्कयात' रहायची सोय झाली. "गुडलपेठ' टुमदार गाव आहे. आह्णही जाऊ तेथे गर्दी होइल. वगलणीहि चागली जमली. तहसिलदाराअया चागुलपणामुळे ह्नथमच लाऊर्डैंपीकरवज्ज्न ङ्मया्रूयान दिले. दुसङ्खया भाषेतील श्रोएयासमोर असा कायलक्रुम करएयाची पहिलीच वेळ होती.

येथेच ह्नभाकराचे "घडह्लाळ' बद पडले! खरे तर आमअया सार्रूया सायकल ह्नवाशाकडे कह्यमेरा, दुबिलण, ट-ार्झिैंटर, र्रिैंटवाह्यच असणे अएयत आवैयक असते! पण खरोखर आमअयाबरोबर तसे काहीच नङ्महते. फं एक जिज साथ देत होती. येथे सहसा हि"दीत कोणी बोलत नाहीत. भाषावाद आहे, पण आह्णहाला जाणवला नाही.

आमचे गुडलपेठ ते गुडलूर हे 31 म्रल अतर फार झपाटह्लाने कापल गेल. हा र्रैंता ह्णह्रसूर गुडलपेठपेक्षा अनेक ृङ्गींनी अवघड, भितीदायक व एयाहख़न दाट जगलाचा आहे. तरीही आह्णही उटीअया या दुसङ्खया टप्तप्तयासाठी पहिङ्कया टप्तप्तयापेक्षा उशीरा निघून पहिङ्कया टप्तप्तयापेक्षा दुसङ्खया टप्तप्तयावर लवकर पोहोचलो. याचे मु्रूय कारण ह्णहणजे अनेक अवघड, चढणीअया व वळणाअया असलेङ्कया घाटाचे उतार जबरर्दैंत आहेत.

गुडलपेठ ते गुडलूर - उटीचा दुसरा टप्तपा. आज वारा 1चित होता. पाऊस नङ्महता, ऊन होत नि अति सुदर रमणीय वनातून र्रैंता होता. वाटेत बदिपूर जवळ ह्णह्रसूर राअयातील "नह्यशनल गेम सस्क्ष्अयूरी' आले व एयानतर लगेच आताच तमिलनाडू (मऊासची) सीमा सुज्ज् होताच मऊास राअयातील "नह्यशनल गेम सस्क्ष्चूरी' आले. तेथे वधय पशूअया न्रसगिलक क्रुीडा पाहएयाची सोय आहे. जस महाराङ्ग-ातील चऊपूर (चादा) येथील "ताडोबा राङ्ग-ीय उणान' कि"वा आफ्रिुकेतील टागनिकामधील राखीव अरएय. विशेषत: वषाल ऋतुत र्ैंटेट हायवेवर काही वधय पशू येतात. एरङ्मही सहसा येत नाहीत. रानटी हखाी येथून र्रैंता ओलाडतात. तशा पाटह्ला या अरएयाजवळ आहेत. अशा पाटह्ला असलेङ्कया भागात पुढील अनुभव आला.

येथे हखाी नुकतेच येऊन गेङ्कयाअया खूणा दिसत होएया. (हखाीची विवा) ह्णहणून आह्णही अधिकच घाबरलो. नि एयात अधिकच भर ह्णहणून ओरडएयाचे आवाजही येत होते. अरएय इतक दाट होत की काही ठिकाणी सूयलह्नकाशही जमिनीवर पडत नङ्महता. "घाट रोड' होता, इतका की आह्णही हातात गाडी घेऊन नेट (जोर) लावून ढकलून नेत होतो. मला वाटत होत की आपली आणि एखाणा रानटी हखाीची गाठ पडेल की काय? नि तोच माझ लक्ष एके ठिकाणी वेधल गेल. ह्णहणून मी लक्षपूवलक भीतियुं अत:करणाने पाहख़ लागलो. पहातो ती गोङ्ग तेथील दगडाअया रगाची होती. पण दगड ह्णहणावे तर हालचाल करणारी शिळा कोण? तर ती शिळा नसून तो पखवीवरचा सAयाचा जमिनीवरचा अएयत अजैं व सवालत र्जौंत जगणारा (जमिनीवर रहाणाङ्खया ह्नाएयाप्रकी) असा एक रानटी हखाी होता. तो एयाचे अम खात होता. ह्णहणजेच झाडे मोडून खात होता. ह्णहणून मी घाबज्ज्न ह्नभाकरला "धोका आहे' अशा अथालचे सागून व खूण कज्ज्न आह्णही दोघे एया अवघड ह्नसगी कठीण चढावावरही दुचाकीवर र्ैंवार झालो. थोडे पुढे जाऊन वळणावर उतरलो. मी एकीकडे घाबरलोही होतो. पण तरीही ह्नभाकरला तो हखाी दाखविएयासाठी एया वळणावह्वन फार ह्नयएन केले. पण तो हखाी या अएयत दाट वनात ह्नभाकरला दिसू शकला नाही. फं तो मोडत असलेङ्कया झाडाचे आवाज ऐकू येत होते. मी र्रैंएयाअया अया कडेने जात होतो एया कडेअया अगदी जवळ हा हखाी होता. मी जो एयाअया शरिराचा आधी भाग पाहिला तो एयाअया सोंडेचा सुज्ज्वातीजवळचा भाग होता. नतर मी हळूहळू खूप वर मान कह्वन पाहिले. तेङ्महा माअया लक्षात आले की हा एक फार मोठा जगली हखाी आहे. एयाने मला पाहिलेही. पण एयाने आमअयाकडे "पाहख़न घेतले नाही' ह्णहणूनच मी हा ह्नसग तुह्णहाला सागायला उरलो आहे. कारण हा दिवस ह्णहणजेच गुज्ज्वार, आषाढ शुज 8, शके 1886, सवत 2020 होता. आह्णही ह्नवासाला निघाङ्कयापासूनचा हा 24 वा दिवस होता व माझा तारखेने चोवीसावाच (24 वर्षे पूणल) दिनाकाने वाढदिवस होता. ह्णहणजेच 16 जुल्र 1964 होय. आह्णही थोडह्लावेळाने पुधहा चालत राहिलो. पण मी तो रानटी हखाी र्ैंवअछदपणे वावरताना पाहिला. रानटी हखाींचा कळप सहसा तुह्णहाला काही करणार नाही. पण एकटा रानटी हखाी हमखास ह,ा चढवतो.

वरील ह्नसग घडला ती वेळ सुमारे सकाळी आठ - नऊची होती. जे घडल एयाहख़न काही वेगळ घडल असत व मला ताएकाळ मएयु आला असता तर मी तेङ्महा हसत र्ैंवीकारला असता व अजूनही मएयु मी हसत र्ैंवीकारायला खरोखरच तयार आहे. या ह्नसगातून सहीसलामत सुटएयाचे एक ह्नमुख कारण ह्णहणजे हा ह्नसग मी तुह्णहाला सागएयाचा हा सुवणल योग यायचा होता व तुह्णहाला हा ह्नसग माअयाकडून ऐकएयाचा सुयोग येणार होता.

आह्णही थोडह्ला वेळातच पुढे सरकलो व उताराला सुज्ज्वात झाली आणि इतक्ष्यात उजङ्मया बाजूकडील रानातून एक भला मोठा सपल, पिवळा नागोबा आह्णहाला पूणलपणे आडवा येऊन डावीकडील रानात निघून जाता झाला. ह्णहणून आह्णही गाडीला ब्रुेक्ष्स लावले व एयाला मोकळा र्रैंता कह्वन दिला. (साइड दिली.) हा आह्णहाला जे सफरीत अनेक सपल दिसले एयातील सवालत मोठा होय. हा सुमारे 6 ते 9 फूट लाबीचा होता. आह्णही अधिक सावधानतेने गाडी चालवू लागलो.

या र्रैंएयाने बदीपूर पासून अरएय अधिकच दाट होत जाते. खारीअया जातीचा एक पिवळा का—या रगाचा मोठा ह्नाणी पाहिला. तसेच डाङ्मया बाजूस फारच सुदर हरणाचा कळप पाहिला. ही हरणे वाहने आली की पळून जातात व एयानीही ओळखले की काय? ती मुळीच पळाली नाहीत. ह्णहणून तो आह्णहाला सुदर हरणाचा कळप पाहएयाची सधी साधता आली. ते मग आमअयाकडे पाहात होते. एयाचे कारण हे असू शकेल की आह्णही हि"र्दुैंथान दुचाकी ह्नवासी होतो अस एयाना वाटल असाव अस मी हे विनोदाने ह्णहणू इअछीतो.

आज आह्णही ह्णह्रसूर राअय सोडले. या सीमेपासून ह्णह्रसूर शहर 54 म्रल राहाते. जेथे सीमा सपते तेथे "थशश्रलिाश ींि चूीिीश'अशी अक्षरे असलेली राजेशाही सुदर कमान होती एयावर "लिाश रसरळि'अस इग्रुजीत लिहिल आहे. नतर एक पूल आहे व मग मऊास राअय सुज्ज् होत नि येथे फाह्यर्रेैंटचा आडवा अडसर (जकात व टोल नाका) आहे. मऊास राअयातील या र्रैंएयावर र्जौंत दाट रान आहे व वेळूची हिरवीगार बेटे आहेत, सागाची लागवड केलेली आहे. एक राअय सोडून दुसङ्खया राअयात दुचाकीने ह्नवेश करएयाची ही पहिलीच वेळ होय. अथालत अडसराजवळ ह्नएयेक वाहनास थाबावे लागे. अथालत आह्णहालाही उतरावे लागले. निलगिरीअया आसमतातील र्औंमानाचे बदलते रग, मेघाअया करामती, सुदर हालचाली निलगिरीअया सहवासात फारच मोहक व अवणलनीय वाटतात. एयात पावसाचे ढग निलगिरीवज्ज्न जातात ती ृङ्घये खूप विलोभनीय असतात!

गुडलूर हा मऊास राअयातील आमअया पहिङ्कया तीन मु,ामातील पहिला मु,ाम होय. हे गाव पाच हजार फूटाहख़न र्जौंत उचावर आहे, ह्णहणजे महाबळेरिहख़न र्जौंत उच आहे. पण महाबळेरिहख़न र्जौंत दाट अरएय आहे.

अथालतच हे एक हिल र्ैंटेशन आहे. हे उदकमडलपेक्षा र्ैंर्वैंत राहाणीमानाच थड हवेचे ठिकाण आहे. येथील हवा गार होती. पण आह्णहाला फार उएसाहवधलक वाटले. येथील डेप्तयुटी तहशीलदारानी दुसरी सोय होएयाचा निणलय होइलपयॄत सामान ठेवायला जागा दिली. ही जागा ह्णहणजे येथील कचेरीसाठी बाधलेली नवी इमारत होय. एयात अजून कोणतेही आह्यफिस आलेले नङ्महते. तेथे आमच आह्णही कुलुप लावल पण ही जागा अएयत थड होती. नतर तहशीलदार वाटल तर दुसरी जागा देतील. पण येथील तहशीलदार विशेष चागले नङ्महते. तहशीलदार दुपारी एक नतर भेटले पण ते जेवायला गेले व 3।।ला परत येतात.

जय हि"द हाह्यटेलमAये उपहार घेतला. (दोघाचे मिळून 1ज्ज्. 38प्रसे झाले) जिलेबी (इम्रुती) 25 प्रशाची घेतली. तसेच गुडलपेठला निघताना केशरी भात (शिरा) ह्नएयेकाला 25 प्रशाचा घेतला. हे सवल माअया 24ङ्मया वाढदिवसानिमिखा होय. ह्नवासात वाढदिवस ह्नथमच आला. आजपासून ह्नएयक्ष निलगिरीतून ह्नवास (सुमारे कधयाकुमारीपयॄत) केला. निलगिरी हा खरोखरच निळा आहे.

गुडलुरची आह्णही उतरलो ती कचेरी अशा उच जागी आहे की तेथून देखावे फार फार मनोहर, चिखावेधक, मोहिनी घालणारे व भुरळ पाडणारे दिसतात. पाहतच राहाव. काही वेळेला मधङ्कया सपाट भागात ऊन दुसङ्खया बाजूला पाऊस व आह्णही होतो ती पावसाळी हवा व ढग अशीच सारखी बदलती. येथून केरळ मAये (कालिकत) जाएयासाठी 84 म्रल र्रैंता आहे. तसेच गुडलपेठहख़न कालिकतला जाएयास मागल आहे. जगलाचे निरनिराळे पड्ढे, टप्तपे व ह्नकार पडतात. पुढअया ह्नवासातील मागालची व वाटेतील गावाची नि तसेच आह्णहाला करावयाअया मु,ामाची र्ैंपङ्ग कङ्कपना आगाऊ आह्णही कज्ज्न घेत असू. बेंगलोरपासून नकाशे वापरले. उटकमड, खिचूर, कोचीन, कोइमखाुर, कोड्ढायम, खिवेंऊम, नागर1ाइल व कधयाकुमारी कधी येणार यासाठी आह्णही अधीर झालो होतो. याप्रकी कोड्ढायम वज्ज्न जाएयाचा आह्णही योजलेला विचार पेज्ज्बावूर (केरळ) येथील कमिशनरअया सागएयावज्ज्न बदलून अलेप्तपी, ि1लाह्यन मार्गे कधयाकुमारीला गेलो. गुडलूरअया सुमारे 20 म्रलाअया परिसरात चहा कि"वा काह्यफीअया म—याचे मालक राहतात. आह्णहाला सामाधय माणसाकडून व ओळखी शिवाय येथे 6 - 7 ज्ज्पये कलेक्ष्शन मिळाले व तेही या पचायत युनियनचे आह्यफिस असलेङ्कया छोटह्लाशा गावात. आह्यफिसात मह्यटि"गवर आह्णही सतरजी टाकून झोपलो. आमअया बरोबर राखी झोपायला असलेङ्कया वाह्यचमनला आमअया भाषा (इग्रुजी, हि"दी, मराठी) येत नङ्महएया ही ह्नथमच वेळ होय व दुभाषीही कोणी नङ्महता तरी सवल खुणेने पार पडून काही खास झाला नाही. वाह्यचमन फारच चागला होता. येथे आह्णही अया कचेरीत झोपलो एया जवळअया दुसङ्खया कचेरीतून ह्नमाणपख घेतले. आमअया कचेरीतील र्ैंपेशल डेप्तयुटी तहशीलदार फारच चागले होते. ते थोडे इग्रुजीत व कि"चित हि"दीत सागत "समोर डोंगर दिसतोय ना? अएयत उच व सरळ. तो तेरा म्रल झिगझह्यग र्रैंएयाअया सहायाने चढून एयाअया माखयावर जावयाचे. मग काहीसे सपाट पठार लागेल नि हळूहळू तुह्णही उटीला जाल.'

विशेषत: दक्षिणेत आह्णही जेवण अस सहसा घेतल नाही. कारण दक्षिणेतला उकडा भात कि"वा ओरिसातील उसना कि"वा हावरा जातीचा भात आह्णहाला आवडला नाही. शिवाय दक्षिणेत अएयत तिखट पदाथल फार असतात. सार व र्रैंसम फारच तिखट असतात. साबारही फार तिखट असत ह्णहणून आह्णही बहमतेक ठिकाणी इडली साबाराअया ऐवजी इडली चटणी घेतली. दक्षिणेत तादूळाचे व तादूळजधय पदाथल खा,े. आह्णही साधारण एक तासाअया अतराने सायकल चालवताना खात असू.

गुडलुर ते उदकमडल जायचा ह्णह्रसूरहख़न तिसरा व शेवटचा टप्तपा होय. (आह्णही योजलेला) हा अएयत अवघड टप्तपा होय. ह्णहणूनच अतर 31 म्रल असूनही 10 तास लागले. आज हातात सायकल घेऊन पायीच चालणे भाग पडले. सुमारे 70 ट,े अतर गाडी ढकलून धयावी लागली. गुडलूरहख़न 13 म्रल सलग घाट रोड आहे अशी आह्णहाला माहिती मिळाली होती. पण 13 म्रल गेङ्कयावर घाट रोड सपला नाही ह्णहणून फार व्रतागलो व चुकीची माहिती मिळाली ह्णहणून रागावलो. अथालतच गुडलूरहख़न गावातून निघाङ्कयापासूनच हातात गाडी घेऊन चालाव लागल. अशी ही पहिली व शेवटचीच वेळ होय.

गुडलुर सोडङ्कयावर 10 म्रलावर मोठ गाव आहे. एयाच नाव नजनबड्ढा. तेथे थोडी काह्यफी व उपहार कज्ज्न पुढे गेलो. गुडलूरपासून 15 म्रल सतत हातात गाडी घेऊन ढकलत चालत जाव लागल पण 15 म्रलानतर थोडासा उतार लागला व जरा हायस वाटल नि तेथून र्रैंएयाचे मानच बदलते. आह्णही ह्णहणूनच र्जौंत मान ताठ कज्ज्न चालू लागलो. पण हे 15 म्रल पार करायला फारच श्रम पडले. पण पुढे काही अतर सायकलवर बसून व काही चढून गेलो. एयावेळी सायकलवर बसायला मिळाङ्कयावर - एखाणाला विमानात बसएयाची तीव्रु इअछा व हा्रस असते; एयाला अस वाटत असत की विमान ह्नवास करएयात फार मा्रज आहे, मजा आहे, आनद आहे. आपङ्कयाला असा विमान ह्नवास घडला तर? एयाला जस वाटेल अस वाटत असत नि एयाचे तो मनोहर चिख मन:चक्षूसमोर रगवत असतो एया चिखाह्नमाणे एयाच ते र्ैंवप्तन साकार झाङ्कयावर एयाला जो आनद होइलल तसा आह्णहाला सायकलवर बसायला मिळाङ्कयावर होत असे. एयाला जस एयावेळी वाटेल तस आह्णही अनुभवले, ह्णहणजेच थोडक्ष्यात एयावेळी विमानात बसङ्कयासारख वाटत असे. कारण पहिले 15 म्रल अएयत परिश्रमाने, दुचाकीवर न बसता मागल आक्रुमीला व पुढेही अनेकदा मागचीच आवखाी पुधहा होत असे नि अशा रीतीने दुचाकीवर बसायला मिळणे दुमिलळ झाले होते व आह्णही अएयत दमत चाललो होतो ह्णहणून आह्णहाला वर वणलन केङ्कयाह्नमाणे वाटत असे. जरी आह्णही गुडलूरपयॄत किएयेक ठिकाणी दुचाकी ह्नवास केला होता.

पहिले 15 म्रल फारच अवघड आहेत. पण वनश्री अएयत सुरह्णय आहे व विशेष भयानक नाही. चहा, काह्यफीचे मळे असङ्कयामुळे र्जौंत वधय ह्नाणी नाहीत. "ये हरियाली आ्रर ये र्रौंता' यामुळे ह्नवास खूपच सुसि झाला. अधून मधून समुऊसपाटीपासून आपण किती उच आलो हे दाखविणारे दगड व फलक आहेत.

या पूर्वी मी इतक अतर दुचाकी हातात घेऊन चढून गेलो नङ्महतो. या पूर्वी मी व एकजण मिळून पुएयाहख़न 63 म्रल दुचाकी ह्नवास केला तेङ्महा एकाच दिवशी तीन घाट आह्णही चढलो. एयातील वाइल - पाचगणी हा 8 म्रलाचा घाट सपूणल चालत चढावा लागला. पण ह्णह्रसूर ते उदकमडलम हा ह्नवास - 101म्रलाचा ह्णहणजे बहमतेक घाट रोड, अएयत दाट अरएयाचा व एयातही आह्णहाला एक रानटी हखाी भेटला, एक मोठा सपल दिसला इ. अनेक सकटाना तोंड देऊन आह्णही आमअया दक्षिण दि्रिवजयाअया अगदी जवळ येऊन ठेपलो एयाला तोड नाही व ह्नभाकरने तर काखज व खडाळा खेरीज कुठलाही घाट चढला नङ्महता. "मुबइल - पुणे' र्रैंएयावरचा खडाळा घाट आहे तसे 6 खडाळे घाट शेवटअया टप्तप्तयात चढावे लागतील अशी माहिती ह्णह्रसूरला आह्णहाला आधीच मिळाली होती.

ह्णह्रसूरमAये "चकझ'अशी आणाक्षरे असलेली चिींिी लरीआह्णहाला दिसली होती. वरील ठ.ढ.ज.झरीीळसि पुएयातील ह्नायङ्महेट चिींिी लरीीना दिलेले आहे ह्णहणून ती गाडी पुएयाची असेल ह्णहणून तिअया ड-ायङ्महरला भेटलो. तो ह्णहणाला हे पुणे ठ.ढ.ज.चे रिीीळसि आहे. पण ही गाडी सAया उटीला राहणाङ्खया एका लङ्घकरी अधिकाङ्खयाची आहे. ती गाडी उटीहख़न नुकतीच आली होती. एया ड-ायङ्महरने वरील माहिती सागितली. एयाने हेहि सागितले की उटीअया दोधही बाजूला पाऊस नाही. पण उटीत माख पाऊस आहे. एयाने दिलेली माहिती अचूक ठरली व आमअया वेळीहि तसेच घडले.

र्रैंएयालगतअया डोंगरावर अनेक निझलर, ओढे, धबधबे होते. ते सङ्घिटअया कडेखाणावर बागडत होते. भर वषाल ऋतूत येथील सुदर अरएयात एयाची शोभा काय वणालवी? काही वेळेस ते दिसत नसत. तेङ्महा एयाअया पालिसगीतावर आह्णही पुढे जात असू. वाटेत खूप ठिकाणी काळी वानरे दिसतात. चहा व काह्यफीअया म—यातील पुज्ज्ष व ैंी कामगार पाहिले. ते अगाभोवती एक मोठी टोपली बाधून घेत, चहाची कोवळी पाने खुडून एयात टाकत. चहाची झुडुपे असली तरी बरीच उच व डेरेदार असतात. एयात माणूस लपू शकतो. इकडे कमी कपडे वापरतात. पण उटकमड व गुडलूर येथे पुङ्घकळ वेळा गरम कपडे वापरतात.

वाटेत लाइफ बाह्यय कपनीची एक मोटार भेटली. आह्णही तिला "नर्मैंकार, राम राम, टाटा' या अथालने सहज हात केला होता नि ती खरोखरीच थाबली. ती थाबावी अशी आमची इअछा नङ्महती. एयानी आह्णहाला काय मदत हवी? अस विचारल व खरोखरच एक ज्ज्पया दिला. र्रैंएयामAये एखाणा मोटारवाङ्कयाने प्रसे देएयाची ही पहिलीच वेळ होय. या पूर्वीही काही मोटसल व ट-क्ष्स भेटले. एयानी आमची चा्रकशी केली, शुभेअछा ङ्मयं केङ्कया.

आह्णही उटीला 4- 4। ला पोहोचलो. (सकाळी 6।-6।। ला निघालो होतो) यापूर्वी वाटल होत की आपण गुडलूर ते उटकमड ह्नवास 1 दिवसात कज्ज् शकू का? वाटेत सोर्यीैंकर मु,ामासाठी गावही नाहीत. मAयेच अधार पडला तर एखाणा वेळेस राख काढायला झोपडी मिळणेहि अवघड दिसत होते. इतक्ष्या मोठह्ला दाट अरएयात, नागमोडी चढ असलेङ्कया र्रैंएयाकडेला कुठे र्वैंतीच नङ्महती, असणार तरी कशी? निवाराच नाही तर "कलेक्ष्शन' व "भोजन' कसले? सायकली हाती घेऊन धावणे तेवढे या उटी र्रैंएयावर शक्ष्य होते! आवैयक होते! चला, इतका मोठा घाट, अतर सपवून अखेर सAयाकाळी "उटी'अया हजीत ह्नवेश केला. तेथे ह्णयुनिसिपल कमिशरने रहाएयाची सोय केली.

पण तेथील वाह्यचमनने सहकायल दिले नाही. पालिकेअया कायाललयात राखी मह्यटि"गवर झोपलो. पुरेसे अथज्ज्ण पाघज्ज्ण नाही, तापमान कमी! पण अएयत थडीमुळे विशेष झोप लागली नाही. उटकमडपयॄत आह्णही बरेच दमणार हे गहीत धज्ज्न आणखी एक राख थाबएयाचा आधीच आह्णही प्तलह्यन केला होता. पण पावसाळा, थडी, गरम कपडह्लाचा अभाव व मु्रूय ह्णहणजे झोपएयाची ङ्मयर्वैंथा चागली नङ्महती ह्णहणून दुसङ्खया दिवशी उटी सोडली.

"उदकमडल' हे मूळचे र्सैंकत नाव आहे. येथे बारा महिने मेघ असतात. अधूनमधून (मेघाची मडले) पावसाअया ज्ज्पाने उदक सोडत असतात. ह्णहणूनच या गावाला हे नाव पडले. मेघात गुरफटलेली उटी ही खरोखरच "र्टीशशि षि कळश्रश्री'वाटते. हिच वरील नाव इग्रुजाना उारता येत नङ्महते ह्णहणून एयानी एयाचे उटकमड केले, एयाचे सक्षि ज्ज्प उटी होय. उटीअया र्पोैंट आह्यफिसात, ह्णह्रसूरहख़न रिडायरेक्ष्ट केलेली पख मिळाली, खूप आनद वाटला. र्पोैंट आह्यफिसअया अशा सोयी आणि आपङ्कया पुढील मु,ामाचे अदाज यामुळे मिखाशी, नातलगाशी सपकल साधता येत होता.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch6

पहाटे चिखदुगलकडे निघालो. नऊ म्रलावर दावणेगिरीत जकात नाक्ष्यावर ह्नएयेकी दोन आणे जकात भरावी लागली. आमअया पूणल भारतभ्रुमणात इथेच काय ती जकात पडली! इथे इमारती होएया. कापड गिरएया होएया. येथेच वाटेत एक ह्नाचीन राम मदिर लागले, सुदर आणि र्ैंवअछ होते, "केला अधलविराम तेथ, गमले येथून हालू नये.' टोल , सेवा कर, ह्नवेश कर कुठेही नङ्महता.

चिखदुगलअया नगराAयक्षानी रहायची ङ्मयर्वैंथा केली व ह्णहणाले, "पुढे वाटेत हिरीयुरला काह्यलङ्खयाची साथ आहे, तेथे मु,ाम कज्ज् नका, काही तेथे खाऊ नका.' मजल दरमजल करत "टुमकुर' शहराकडे ह्नवास सुज्ज् झाला. र्रैंएयाअया दुतफाल पाढङ्खया डोंगराची रागच राग, एकच एक देखावा दिसत होता, कटाळा येत होता.

टुमकुरला महाविणालयात उतरायअया ृङ्गीने नकारघटा मिळाली. नगरपालिकेत गेलो. तेथे नगराAयक्षानी थोडे आढेवेढे घेतले. शेवटी कसाबसा ज्ज्कार मिळाला व रहाएयाची सोय झाली.

घराअया आठवणी येऊ लागङ्कया. आह्णही मिखाना, नातलगाना पख लिहिली. पुढील "बगलोर' वग्ररेअया मु,ामाअया ठिकाणी उखार पाठविएयास सागितले. णारा, र्पोैंटर्मौंतर, बगलोर वग्ररे अह्यड-ेस देत असू. येथे राख काढली पण "मुसाफिरखाधयात रहा' असे ते ह्नथम ह्णहणत होते तेङ्महा अगावर काटा उभा राहिला होता. मुसाफिरखाधयात र्अैंवअछता असते, चोरीचे ह्नमाण र्जौंत असते. दिवसभर आह्णही इतके दमलेलो असतो की राखी लगेच डोळा लागतो अशात कोणी डो—यात धूळ फेकून चोरी केली तर! आतापयॄतअया सवल ह्नवासात सहसा कोणाअया घरी आह्णही उतरलो नङ्महतो, मुसाफिरखाधयात तर नाहीच! पण काह्यलेज, कपधया, लोकल बोडल वग्ररेत थोडा ह्नयएन करताच यश मिळत गेले.

"टुमकुर' जिङ्किाचे ठिकाण आहे. सुदर मदिर, मोठे र्रैंते, र्ैंवअछ रेङ्कर्वेैंटेशन, अनेक शिक्षण र्सैंथा, "कानडी' भाषेचा अभिमान सवल बाबतीत हे उजवे वाटले. येथून 43 म्रलावर बगलोरअया दिशेने निघताना खरोखर क्दय धडधडत होते. आमअया जग ह्नवासाचा मोठा टप्तपा आह्णही गाठत होतो.

"बगलोर' खरोखर भङ्मय आहे, उणानाचे शहर आहे. तेथे महाराङ्ग- मडळातर्फे रहाएयाची सोय झाली. तेथे सर्वो धयायालयाचे सरधयायाधीश

म. बा. गजेंऊगडकर याचे ङ्मयामयान ऐकले. भेटीचा योग आला. याचा परिचय मा. रविधऊ किर्लोकर यानी कह्वन दिला. या सायकल मवासात नतर पतमधानही भेटले पण एयाची श्रीगणेशा येथून झाली! मोटार सायकलव,न "भारत भीमण' करणारे श्री. ङ्मही. जी. पडित इथेच भेटले.

पुएयाहख़न अचानक व गुपचूपपणे निघाङ्कयाने आमअयाकडे "आयडेंटीफिकेशन सटिलफिकेट' नङ्महते तरीही निजलिंगप्तपा मु्रूयमखयाअया भेटीचा योग बगलोरअया सुदर विधानसभेत आला. येथील चदनी दरवाजा हात लावून पाहिला. "आयडेंटीफिकेशन लेटर'साठी पुएयाला फोन केले. बगलोरला साडेचार दिवस होतो. येथेच "इडियन एक्ष्सह्नेस' मAये आमची मुलाखत घेतली गेली व ती ह्नकाशित झाली! धधय, धधय वाटले. याचे "काखण' पुढे ओळखीसाठी, मदत निधी गोळा करएयासाठी उपयोगी पडले.

"बगलोरहख़न' ह्णह्रसूरअया दिशेने निघालो. वाटेत श्रीरगपड्ढणला भेट दिली. मोठह्ला शहरातून नेमक्ष्या ठिकाणासाठी बाहेर पडणे कठीण जाते कारण अनेक र्रैंते, गर्दी, कि. मी. र्ैंटोन नसणे. वाटेत आह्णही पक्ष्चरचे साहिएय विकत घेतले. सहसा चागङ्कया, राङ्ग-ीय हमर्रैंएयावज्ज्न ह्नवास केङ्कयाने सायकली तदुर्ज्ज्ैंत राहिङ्कया. सAयाकाळपयॄत "मडह्ला' या जिङ्किाअया ठिकाणी आलो. मडह्ला येथे पणाभुवन उपाहारगहात 63 प्रैयात धयाहारी केली. नगरपालिकेतील एका कमलचाङ्खयाने आमची मुलाखत वाचली होती, "पेपर पसलन', "मोठी माणसे' असे ह्णहणत एयाने आमची रहायची सोय केली. तेथे भोजन वाढणारा वाढपी च, मराठी निघाला व आह्णहाला "आपली' भाषा भेटङ्कयाचा खूपच आनद झाला.

दुसङ्खया दिवशी "ह्णह्रसूर' या ऐतिहासिक शहराकडे जाताना उएकठता शिगेस पोहोचली होती. तेथे महानगरपालिकेतील टायर्पिैंटने रहायची सोय केली. येथे तीन दिवस मु,ाम होता. आह्णही "वदावन गाडलन' पहायला गेलो पण एयास तिकीट होते. आह्णही "हि"र्दुैंथान - सायकलवर' जाणारे ह्नवासी आहोत ह्णहणून विनामूङ्कय ह्नवेश मिळाला.

पण आता आमचे प्रसे सपत आले होते. वगलणी गोळा करणे आवैयक होते. "वदावन गाडलन' मधील ते उच, सुदर, आकषलक, रगीबेरगी कारजे, फुले, लाह्यधस पहाताना आह्णही इतके मोहित झालो की आमअया विवचनाचा विसर पडला. साश्र्लदयालत किती शंी असते! ह्नाणीसग्रुहालय पाहिले. वाघाचा मुं सचार होता फं दोरखडानी बाधलेले होते. "चामुडा देवी' चे दशलन घेतले, तेथील नदी अठरा फूट उच आहे. हा नदी पाहिङ्कयावर टेकडीवर जाएयाची विशेष जह्वर नाही. सुमारे 700 पायङ्खया झाङ्कयावर हा नदी आहे. टेकडीवर एक राजवाडा आहे. पायङ्खयावर विजेचे दिवे आहेत. येथून कङ्घणराजसागर (तलाव) दिसतो. सवल ह्णह्रसूर छान दिसत. जसजसे वर जाऊ तसतसे ह्णह्रसूर शहरातील घरे पुएयातील दिवाळीतील किङ्कङ्कयाह्नमाणे माडलेली दिसतात. आमचे जवळ कह्यमेरा असता तर नदीचा जज्ज्र फोटो घेतला असता. चामुडा हिङ्कसच चढणीच अतर 5 - 6 म्रल आहे. (उटी रोड) या टेकडीला ढग आडतात व पाऊस पडतो. ढग आडतात हे आह्णही पावसाळा असङ्कयामुळे पाहख़ शकलो. उतरायला फार वेळ लागतो. तेथून आङ्कयावर र्रैंएयाने दुचाकीने एका हाह्यटेलकडे जात असता माअयामागे कुणी तरी पळत येत आहे असा मला भास झाला ह्णहणून मी गाडी थाबवून खाली उतरलो नि मग तो मुलगा व माझ सभाषण सुज्ज् झाल. तो घाबरत मोडक्ष्या तोकडह्ला इग्रुजीत बोलत होता. एयाने आमची सहलीची माहिती विचारली. नि काय आञ्च्यल? एयाने माअया हाती 1ज्ज्. ची नोट अङ्कप मदत ह्णहणून दिली व आञ्च्यल ह्णहणजे तो माAयमिक शाळेतील इयखाा दहावीतील विणार्थी होता. एयाच नाव "राघवेंऊ'. यानतरही राघवेंऊ नावाची जी माणस भेटली ती फारच चागली होती. याच अनुकरण पालघरअया पाटील नावाअया मुलाने केल. एयाखेरीज कुणा विणाखयालचा असा अनुभव आला नाही. असा अनुभव कधी येइलल अस वाटल देखील नङ्महत. एयाने माअया हाती नोट अशा रीतीने दिली की जशी कुणी गुपचूप मदत णावी. कदाचित एयाला वाटल असेल की आपली अएयङ्कप देणगी हे र्ैंवीकारतील की नाही? ह्णहणून एयाने अशा पजतीने भेट दिली. आह्णही यावेळी अएयत आथिलक अडचणीत होतो. आह्णहाला चामुडा देवीअया पुजाङ्खयानी देवीच दशलन उपलरध कज्ज्न न दिङ्कयाने देवीच दशलन झालेल नङ्महत. तरीही "ज्ज्ऊाक्षाअया नकोत माळा, नको खिकाळी र्ैंनान, भुकेला भंीला भगवान, भाव तेथे देव' याह्नमाणे आमअया तपर्ञ्च्येवर व अढळ श्रजेवर ती अशा रीतीने ह्नसम झाली.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch5

हमबळीत एका काह्यलेजवर रहाएयाची सोय झाली. खरोखर ह्नवासात रहाएयाची सोय महखवाची असते. एयामुळे साधारण दुपारी पाचपयॄत आह्णही मु,ामाअया ठिकाणी पोहचत असू व रहाएयाअया ृङ्गीने विश्रामगहे, लोकल बोडल, ग्रुामपचायत वग्ररे ठिकाणी चा्रकशी करीत असू. सुद्रवाने आमअया एकूण ह्नवासात सोय होत गेली.

"हमबळी' छान वाटल. तेथेच एका सायकलचे एक टायर बदलले. आमअया सायकलवरअया पाटह्ला अनेकजण वाचत होते व आह्णहाला खूप बरे वाटत होते. इतराचे का्रतुक, कुतूहल ह्नेरणा देते हे खरे, आपण देखील कुणाचे का्रतुक करताना सकोच कज्ज् नये, काटकसर कज्ज् नये असे वाटले. "विविाणी' हे कमड भाषेतील द्रनिक येथून निघते. एयाअया वातालहराने आमची मुलाखत घेतली. आपली कुणीतरी मुलाखत घेत आहे हा अनुभव विलक्षणच होता. "सायकल सफरींमुळे' हा योग आला होता!

हमबळीपासून 14 म्रल गेङ्कयावर जोग ह्नपातसाठी फाटा आहे. तेथून 2 म्रल तडस नावाचे एक गाव लागत, नतर मुरगुड व हळूहळू शिरसीवज्ज्न जोगकडे वळलो. राङ्ग-ीय महामागल 4 सोडङ्कयावर कारवार जिङ्किात भयकर झाडी आहे. पण हर तङ्खहेचे रह्णय सङ्गिसाश्र्लदयल पहावयाला मिळते. हा भरत खडातील सदाहरित अरएयाचा ह्नदेश होय. येथील वक्ष फार उच असतात. एयात या वषाल ऋतुत एयाचे साश्र्लदयल काय वणालवे? येथे थोडह्ला ह्नमाणात चतु:ङ्घपाद व हि"ैंपशू व सरपटणाङ्खया ह्नाएयाचा सुळसुळाट आहे. एयातून या मोसमात तर सापाचच राअय असते व येथे चदनाचे दाट वन आहे. "आहे एक सुगध माख जवळी तो एयास राखावया, ऐसे घोर भुजग पाळीसी जना जे धावती खावया' याची आह्णहाला आठवण झाली. किएयेक झाडाचे आकारही सापासारखे दिसतात. वानरसेनेलाही तोटा नाही. झाड तोडङ्कयानतर एयाचे बुधे किएयेकदा तसेच असत व एयावर मोठमोठी वाह्वळे तयार होत. ती आणखी भिती होती. र्रैंता कमी रहदारीचा आहे. राङ्ग-ीय अथवा ह्नादेशिक महामागल नाही. आह्णहाला भारतात अनेक साप दिसले. पण चदन, कळक, शिसू, साग इएयादिचे वन असलेङ्कया भागात सुद्रवाने एकही पहाएयात आला नाही. येथे पाऊस पडत होता. पावसाचा वेग खूपच होता. बेताल, दणदणीत पावसाचे थेंब झेलत, खराब र्रैंएयावरचे खऐ चुकवत, घाटाचा चढ उतार पार करीत आह्णही जोग फाह्यङ्कस - गिरसप्तपा पाहिला. खरोखर तो ह्नचड ह्नपात, ते तुषार, तो र्ैंवर अती सुदर आहे. निसगालचे ते ज्ज्प किती पाहख़ आणि किती नको असे होऊन जाते. तेथे जवळच "ट-ह्यङ्महङ्कसल बगलो' होता, एयामAये राखी उतरायची सोय झाली. धबधरयाचा आवाज कानावर पडत असङ्कयामुळे ह्नभाकराअया पापएया काही मिटत नङ्महएया!

निपाणीपासून दक्षिणेत भाताचे ह्नमाण एकूण वाढत जाते. शिरसीला एका हाह्यटेलमAये दोन आणे बादली दराने गार पाएयाने र्ैंनान केले. िाअया आधी व नतर कुठेही प्रसे देऊन र्ैंनान केले नाही. आह्णही ह्नथम मदत गोळा करएयासाठी कानडीतून एका किराणा दुकानातून पखक लिहख़न घेतल. मदत गोळा करएयाची आमअया सफरीतील ही पहिलीच वेळ होय. ह्नातीय भाषेतून पखक कह्वन घेऊन मदत मिळवएयाचीहि ही पहिलीच वेळ होय. एयानतर अस पखक घेतल नाही. अयाने पखक लिहख़न दिल एयाने सुमारे 1। ज्ज्पया मदत केली. तो ह्णहणाला, "गावातील सुह्नसिज ङ्मयिं"ची अथवा नगरपालिकेतील अधिकाङ्खयाची र्ैंवाक्षरी ंया.' शिवाय गावात इतरख सेक्रुेटरीने दिलेले सटिलफिकेट घेऊन कलेक्ष्शनला गेलो. विशेषत: बाजारपेठेत गेलो. एयातून एया दिवशी बाजारच होता. 20, 25 प्रशापासून 2 ज्ज्पयापयॄत व्रयिंक मदत मिळाली. एकूण चार ज्ज्पये जमले. एका डाह्यक्ष्टरकडे मदत मिळविएयाला गेलो असताना तो ह्णहणाला, "पुएयाच सटिलफिकेट पाहिजे.' एयावह्वन तसे सटिलफिकेट असङ्कयाशिवाय मदत मिळविण अवघड जाइलल हे ओळखून यानतर एकदम बगलोरपासून मदत मिळवायला सुज्ज्वात केली. तसेच अशा ह्नमाणपखाशिवाय झोपायला जागा मिळणेही कठीण आहे.

नगरपालिकेत कोणीही नङ्महत. पण तेथील एक माणूस व पड्ढेवाला "बाबा' उपनावाचा माणूस याने आमअया बाबतीत इटर्रेैंट घेतङ्कयामुळे सेक्रुेटरींअया घरी गेलो. एयाअयाशी मराठीत गप्तपा मारङ्कया. एयानी चहा दिला. मग आह्णही पुधहा नगरपालिकेत गेलो. सेक्रुेटरी श्रीयुत ठ.त.इरर्श्रीी यानी एयाअया घरी हाताने सटिलफिकेट लिहख़न दुचाकीने पावसातून नगरपालिकेत येऊन र्ैंवत: टाइलप कज्ज्न दिले.

हे एयानी ह्नमाणपख दिल. एयानी आह्णहाला विचारल, याअयाआधी कोणी ह्नमाणपख दिले नाही का? आह्णही ह्णहणालो, "आतापयॄत विशेष किलोमीटसल ह्नवास झाला नाही. एयामुळे मिळविएयाचा ह्नयएन पुढे केला नाही.' तरी एयानी र्जौंती खोलात न शिरता आह्णहाला एवरीत सटिलफिकेट दिल. आह्णही घरी न सागता निघालो ही गोङ्ग पुधहा महाराङ्ग-ात येइलपयॄत कोणालाच सागितली नाही. महाराङ्ग-ात आङ्कयावरहि नवीन परिचय झालेङ्कयाना सागितल नाही. अशा रीतीने सटिलफिकेटाची नादी झाली. एयाना कानडी पखक सहीसाठी दिल. एयानी सही केली नाही पण दोन ज्ज्पये माख दिले. आह्णहाला या पहिङ्कयावेळी असे अह्नएयक्ष मागणेसुजा फार जड वाटले व तेहि एयानी आमअयासाठी इतर ह्नकारचा इतका खास घेऊन नगरपालिकेत राहाएयाची सोय केली. नगरपालिकेत राहाएयाची पहिली वेळ. या नतर नगरपालिकेत वा पचायत बोडल, ग्रुामपचायत व एयाअयातर्फे दक्षिणेत अनेकदा फ्रुी आह्यफ चाजल सोय झाली.

कारवारअया अरएयातून हवेरीकडे जाताना या ह्नवासात सरपटणारे ह्नाणी अथवा वधय पशू जर आले तर काय अशी मनात भिती वाटली. कारवार जिङ्किात फारच दाट अरएये आहेत. ती फारच सुदर आहेत. सगळीकडे नयन मनोहर हिरवेगार असते. काही ठिकाणी कोकणाह्नमाणे केळी, नारळी, पोफळी इएयादिने वेङ्गित साग, शिसू, चदन, आबा इएयादी वक्षाची रेलचेल आढळते. कारवार जिङ्किातच सुह्नसिज "दाडेली फाह्यर्रेैंट' आहे. र्रैंते र्जौंतीत र्जौंत चागले असून जोपासनाहि तशीच केली जाते. झाडी फार आहे. कारण पाऊस खूप आहे. सुमारे 10 म्रलावर (शिरसीपासून) एकखबा गावात उपहारगहात चहा, र्बििैंकटाचे प्रसे तेथील वन खाएयातील एका माणसाने भरले.

आमअया या सायकल ह्नवासाचे येथील लोकाना खूप का्रतुक वाटत होते. एक ट-कवाला, एक मेंढह्ला राखणारी धनगर बाइल, एक वाटसज्ज् यानी खूप कुतूहलाने ह्नू विचारले. "कमड' भाषा आह्णहाला येत नङ्महती पण हि"दी, मराठी भाषा, हातवारे यानी सवाद साधला.

कधी, कधी या "धारवाड' जिङ्किाअया हजीत र्रैंता चुकत होता. वाटेत झाडी होती. वानराचे कळप होते. र्रैंएयावर गारगोटीचे धारदार दगड व माती फारच होती.

सफरींमAये र्रैंता चुकला अस ह्णहणायच झाल तर येथेच थोडा चुकला अस ह्णहणता येइलल. कोसावर भाषा बदलते अस असतानाही सामाधय अशा धनगरबाइलने देखील आह्णहाला जणू "दखा' ह्णहणून येऊन र्रैंता दाखवला. अशी समजूतदार माणस दक्षिणेत आहेत व ती आह्णहाला भेटली ह्णहणून दक्षिणेत भाषेची अडचण, अडचण वाटली नाही.

वाटेत अलूर गावी लहानसा ड.ढर्.ैंटस्ड होता. तेथे र्पोैंट व टेलीग्रुाफ खाएयातील एक माणूस भेटला. एयाने आमची नावे, पखो टिपून घेऊन आमअया ह्नथमच र्"ैंवाक्षङ्खया' घेतङ्कया, जशा पुढाङ्खयाअया, थोरा मोठह्लाअया, नटनटींअया व कोणी आपङ्कया आवडएया ङ्मयंींअया र्ैंवाक्षङ्खया घेतात. या सफरीपूर्वी आह्णहाला कधी र्ैंवाक्षरी देएयाचा योग येइलल अस र्ैंवप्तनीही वाटल नसेल. सफरीत हा योग येइलल असा माझा अदाज. पण इतक्ष्या लवकर येइलल अस कधी वाटल नङ्महत. तेथे "ग्रुेट अह्यडङ्महेंचर' अस अनेकजण अनेकदा ह्णहणाले. तेथील हाह्यटेलच आमच बिल झ । ढ मधील माणसाने दिले. शिरसीहख़न सुमारे 11ङ्मया म्रलावर हवेरीसाठी फाटा आहे. आज वारा अनुकुल होता. वाटेत फाणाचे वेडेवाकडे आकार होते. एयानी र्जौंत भिती वाटत असे नि एके ठिकाणी तर एका झाडाची मोठी फादी मोडून जोरात पडली. पण एयातून आह्णही थोडक्ष्यात बचावलो.

"हवेरी' येथील काह्यलेजात उतरएयाची छान ङ्मयर्वैंथा झाली. येथील "सिAदेरि' मदीर अतिशय अह्नतिम आहे. येथील ह्नाचीन नक्षखासारखे नक्षीकाम पाहख़न आधुनिक कलाकाराचा नक्षा उतरेल, अशी शरदकोटी करावीशी वाटली.

हवेरी ते हरिहर र्रैंएयाअया दुतफाल एका रागेत झाडाची राग होती. पुएयापासून सुमारे 332 म्रलावर असलेङ्कया म्रलाअया दगडावरील आकडा, आह्णही सायकल चालवत, चालवत वाकून पहात होतो. र्रैंएयाला उतार होता. माझ लक्ष समोर गेल. मी हादरलोच. र्रैंएयाअया मधोमध एक मनगटाएवढा जाड, पिवळाधमक सपलराज फणा काढून बसला होता. ह्नभाकरची सायकल एयाअया दिशेनेच जात होती. थोडेसेच अतर होते. ह्नसगावधान राखून मी ओरडलो, "अरे, तो बघ, नाग, नाऽऽग!' ह्नभाकरने गाडी सावज्ज्न नेएयाचा आटोकाट ह्नयएन केला. परतु तरीही एयाची पायगाडी एया नागराजाअया इतक्ष्या जवळून गेली की एयाला आमअया गाडीची जाणीव झाली व एयाला वाटल आपङ्कयावर कोणी चालून येत आहे. ह्णहणून एयाने लगेच आपला फणा काढला व फटकारा मारएयाचा ह्नयएन केला. तो पायडलला थोडासा लागलाच. या दिवशी गुज्ज्वार होता. श्री दखा कपेकज्ज्न या पहिङ्कया महान सकटातून वाचलो. जर नाग मोठा असता तर दश तरी केला असता अथवा डाव तरी धरला असता अस आह्णहाला वाटल. यावेळी आमअया पायात साAया वहाणा होएया व पायाअया इतर भागाला कोणतच सरक्षण नङ्महत. या नागाजवळच आणखी एक नाग होता. नागाचा रग र्रैंएयाअया रगाह्नमाणे जवळजवळ होता. एयामुळे तो चटकन दिसणे अवघड होत. निसगालअया रगसाजशाअया गुणधमालचे ह्नएयतर आले. नागावर दहाअया आकाराचा आकडा होता. दहाचा आकडा असो वा नसो नाग हा विषारीच असतो, असे सपल पाळणाङ्खया एका माणसाने सागितले. 332ङ्मया म्रलाचा दगड उतारामुळे पहायचा राहख़न गेला. ह्णहणून आह्णही मागे वळून पाहात होतो व हरिहर किती दूर आहे याचा हिशोब कज्ज्न आह्णही कधी हरिहरला पोहोचू शकू याचा विचार करत होतो. आह्णहाला अशी माहिती मिळाली होती की पुणे ह्णह्रसूर र्रैंएयावर खूप साप आहेत व ते आपङ्कयाला काही करत नाहीत ह्णहणून याबजल हा ह्नसग घडएयापूर्वी नुकएयाच आह्णही गप्तपा मारीत होतो की मग आपङ्कयाला अजून एकही साप कसा दिसला नाही नि तएक्षणीच अशा रीतीने गाठ पडली की काळ आला होता पण वेळ आली नङ्महती अस ह्णहणायची वेळ आली. ती गाठ निरगाठ न ठरता सुरगाठ ठरली अस वाटत ह्णहणूनच लगेच आह्णही सुटलो.

एका ह्नाणावरअया सकटातून बचावलो होतो! "हरिहर' जवळ आले. पाठीमागून वारा असङ्कयाने सायकलचा वेग चागला होता. दुपारी एकअया सुमारास पाऊस सुज्ज् झाला व हरिहर आले! ह्णह्रसूर किर्र्लोैंकर कारखाधयात ह्नभाकरने ओळख काढली. पुएयातील एयाअया मिखाचे सासरे श्री. चि"चणीकर याअया मदतीने कारखाधयाअया र्गेैंटज्ज्म मAये सोय झाली. ओळख, परिचय याचा उपयोग ह्नवासात होतो! मिख, एयाचे नातेवाइलक याची नोंद आपङ्कया र्ैंमरणशंीत फं हवी! तुगभऊा नदीअया तीरावरचे "हरिहरेरिाचे मदिर' ह्णहणजे एक अणितीय कोरीव लेणेच वाटले.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch4

घाटानतर गाव आहे उ,ड. येथे "उकड' (मिळत) नाही. उकाडाही नाही. कोणाकडे कसलाच उकाडा लावता येत नाही. साधा चहाचाही उकाडा (रोख) लावता आला नाही ह्णहणून थोड वाइलट वाटल. यानतर बरेच चढ आणि खि"डी आहेत. अप्तपासाहेब सायकलवाङ्कयाने सागितले होते की, बेळगाव नतर "घसारा' एयाह्नमाण खर ठरल, ते पुढे दिसेलच. नतर एका गावी पाणी फारच सुदर होते. आतापयॄतअया या ह्नवासात तर अह्नतिमच!

इकडे आएयामAये पुङ्घकळ ठिकाणी ङ्मयवहार दिसला. बेळगावजवळ सुमारे 4 - 5 म्रलावर जोराचा पाऊस व जोराचा वाराही लागला. अशी ह्नथमच एकदम वेळ आली. इतका जोराचा वारा होता की रिकामी ब्रलगाडी उडून जाइलल. एक ब्रलगाडी तेथे उभी होती ती अया दिशेला उभी होती एयाहख़न दुसङ्खयाच दिशेला ती वाङ्खयाने वळली. पण अशा जोराअया वादळी पावसातही गमत वाटली. सङ्गिचे हे साश्र्लदयल अखड पिऊन बेहोष ङ्महाव, हे लेणे लेवून नटाव! सभोवतालचा निसगल पाहख़न साथल वाटल. हे या पजलधय ऋतूतच शक्ष्य आहे. एयाची खरी गोडी आह्णहालाच माहित की अयात आह्णही तहान भूक श्रम विसरलो. बेळगावजवळ काकती गाव आहे व बेळगावी काकती वेस नावाचा भाग आहे. तेथे आह्णहाला ह्ना. क. ब. निकुब याना भेटायचे होते. एयाचा पखाा शोधता शोधता खुज

चि. सुहास निकुबच मीय%या सुड्ढीत शाळेत जाताना भेटला. मा. क. ब. निकुब, 4036 काकती वेस कि"वा लि"गराज कालिेज, मराठीतील सुमसिज कवि, याची 12 मे 1964 गोमतकमीये कवळे येथील शातादुगाल येथे ओळख झाली. आता पाहमणचाराचा योग आला. ते घरात नसूनहि सा-. वहिनींनी ओळख नसतानाहि काहीहि अवििास न दाखवता आमचे जोरदार वागत केले. मा. कवि"ना 12 ते 5 काह्यलेज असते. ते 5 नतर आले. एयानाहि गोङ्मयाचे फोटो दाखवले. आह्णही पोहोचङ्कयावरहि सा्र. वहिनींनी चहा केला व पुधहा सर आङ्कयावरहि केला. बाहेर जाएयापूर्वी पोहे खा,े. जवळच 1-2 म्रलावर पातळासाठी सुह्नसिज असलेल शहापूर आले. सरानी माश्र्लट अबू, ्रवाङ्कहेर, धारवाड, ह्णह्रसूर, बेंगलोर, जोग ह्नपात, गोकाक याची माहिती दिली.

बेळगावात काही लोकानी सागितले की ह्णहणे जोगचे चारही ह्नपात एकख होतात एयामुळे काही मजा येत नाही. ते निखालस खोटे ठरले हे पुढे दिसून येइललच. राखी गादीवर सुदर झोप मिळाली. सराकडे आह्णहाला फार आग्रुहाने वाढले. येथे रोड मह्यप आह्यफ इडिया मिळविएयाचा ह्नयएन केला. पण ङ्मयथल. आज येथील "समाचार पेपरला मुलाखत दिली. येथेच आह्णही सन हह्यट कङ्महर ह्णहणजेच पावसाने डोके न भिजएयासाठी 1। ज्ज्पयाअया ऐवजी 1 ज्ज्पयात दोन शिरैंाणे घेतली. (कधसेशन - सायकल टुर्रिैंट ह्णहणून) या शिरैंाणामुळे आह्णहाला किती तरी वेळ सतत भिजूनही पावसाचा खास न होएयास मदत झाली. मोठी वाह्यटर ह्नूफ पिशवी दुर्ज्ज्ैंत केली. तीहि फं 50 प्रशात. सएकार उपाहारगह पाहिले. तेथे थोडह्ला गप्तपा झाङ्कया. दखा मदिर, गणेश मदिर पाहिले, फिरलो, मा्रज केली. राखी वहिनींशी खूप गप्तपा केङ्कया. एया व भाऊ (कवि) नाशिकचे असङ्कयामुळे र्जौंतच मजा आली कारण नाशिकचा व माझा बालपणापासूनचा फार सबध आहे.

पाटी (नेम प्तलेट) रगवून आली. झजजछअ (खछऊखअ) थजठङऊ ढजणठ ऋठजच 23 गणछए 1964.(तारखेची अह्यडिशन ऐन वेळची होती पण ती फारच उपयुं झाली. एका पाटीवर 23/6/64 असे लिहिणे भाग पडले.) या पाटीचा उपयोग किती झाला ह्णहणून सागू! पाटी बनवणाङ्खया मुलाने पाटीअया ह्नएयेक पखयाचे 55 प्रसे मागितले. पण इतके कमी प्रसे सागितङ्कयाबजल मुलाचे वडिलाना खूपच आञ्च्यल वाटले. बर झाल ते सकाळी नङ्महते. पण एयानी "ह्नवास सुखाचा होवो' अस ह्णहटल. बोडलसश्र्न वाळएयासाठी राखी घरात ठेवले नि सकाळी वाळङ्कयावर ह्नभाकरने एयाअया गाडीला पुढे व माअया गाडीला मागे तारेने घड्ढ आवळून बाधले. ह्नभाकरची पाटी हमबळीला सायकलवाङ्कयाकडून चागली घड्ढ बसविली. पाटह्ला लाल रगाअया होएया व एयावर पाढङ्खया रगाने वरील मजकूर लिहिला होता. या पाटह्लाचा विशेषत: माअया पाटीचा सवलख फार उपयोग झाला. बेळगावलाच प्तलर्ह्यिैंटकच कापड आणल व एयाअयाच आह्णही पिशङ्मया कज्ज्न आमअया पिशङ्मयाना घातङ्कया.

बेळगाव येथे किखाूरची राणी चममा हिचा, गावात फिरताना ब्रुास्झ धातुचा अिाज्ज्ढ भङ्मय पुतळा पाहिला.

सकाळी 4।।। ला उठून निघताना श्री, सा्र व श्रीकात निकुब याचा निरोप घेतला. एयाचा मुलगा सुहासने वाह्यटर कलरने र्ैंवर्हैंते काढलेली दोन चिखे आठवण ह्णहणून दिली आहेत. निघताना ह्नभाकरने सराची सही घेतली. वहिनी ह्णहटङ्कया, "सभाळून जा' - निकुब सर ह्णहणाले, "पाऊस आला तर थाबत जा.'

बेळगाव हमबळी र्रैंता ह्नथम सापडेना. ह्नथम वारा थोडासा ठीक नङ्महता. पण वनश्री सुदर होती. हिरवीगार शेत दिसत होती. आतापयॄतअया ह्नवासात नि सपूणल सफरीत बेळगाव हमबळी 60 म्रलाचा ह्नवास उखाम वाटला. पुङ्घकळ वेळा र्रैंता उतरणीचा असे. पण ते उतार उतरायला खासदायक नङ्महते. बेळगाव नतर बागेवाडी मोठे गाव आहे. नतर चार हमबळी नावाची गावे लागली. येथे एका उपाहारगहात आह्णही चहा घेऊन निघालो. तेङ्महा आपङ्कयाला कोणी बोलावतय अस वाटल व ते खर ठरल. माअया गाडीअया पाटीमुळे हे घडले. एका दुसङ्खया हाह्यटेलवाङ्कयाने खास बोलावून आह्णहाला चहा, पोळी, भाजी इएयादि आणि मु्रूय ह्णहणजे उखोजन दिल. गप्तपा झाङ्कया, सवल गाव जमा झाला, ह्णहणून अशा पहिङ्कया अनुभवाअया वेळी आह्णही थोडे बावरलो. फार मजा आली. बागेवाडी गावावज्ज्न जाताना बजाज मधील पेंटि"ग सेक्ष्शनमAये (माचल 63) असलेङ्कया बागेवाडी आडनाव असलेङ्कया माणसाची सहज आठवण झाली आणि काय आञ्च्यल या हाह्यटेलवाङ्कयाअया डायरीत बागेवाडीने लिहिलेला नाव पखाा होता. आह्णही एया डायरीत आमचे नाव पखाा दिले. एयानीहि पख पाठवायला सागितल. आह्णही नतर श्रीयुत काकडे याना व या हाह्यटेलवाङ्कयाला पख पाठवल होत. हा फार निराळाच अनुभव आहे. पण यानतर 1चितच हाह्यटेलवाङ्कयानी भोजन दिल. हे हाह्यटेलवाले सायकलने एकदा मुबइलला गेले होते.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch3

सुतगड्ढीबजल पोवारानी कि"चितशी कङ्कपना दिली. तसेच तरवदी घाटाची कङ्कपना दिली.

मी पाचला उठलो. शाळेशेजारचे श्रीयुत श्री. दखाोबा व पोवार याचा निरोप घेऊन निघालो. उपाहारगहात चहा घेतला. 5 - 55ला ह्नवास सुज्ज् झाला. लवकरच एक - दोन म्रलानतर तरवदी घाट लागला. हा पुणे बेंगलोर दरह्णयानअया तीन मोठह्ला घाटामAये मोडतो. हा 3।। ते 4 म्रल आहे. बाधणी सुदर आहे. पाऊस लागला. पावसात घाट चढएयाची ही पहिलीच वेळ. 3/4हख़न अधिक घाट चालत चढलो. पण खास झाला नाही. निपाणीस थाबङ्कयामुळे हा घाट सकाळीच चढावयाला मिळाला हे उखाम झाले. हा घाट बेळगावहख़न सुमारे 45 म्रल, पुएयाहख़न सुमारे 214 म्रल अतरावर आहे. या घाटाअया माखयावर आबोलीकडे र्रैंता जातो. तोच पुढे सावतवाडीहख़न गोङ्मयाला जातो. येथून काही भाग उच पठारी आहे व मग उतरणीला लागतो. जाताना तीन लोकवाहक (ट-क्ष्स) आमचेपुढे आले, ते अएयत हळूहळू उतरले ह्णहणून आह्णहालाहि वेगाने उतरता आले नाही.

वाटेत सकेरि नावाचे एक मोठे ग्रुाम असून तेथे नवीन साखर कारखानाहि झाला आहे. फार आवडले हे गाव. येथे मु,ाम करावासा वाटला. येथून गोकाकचा 28 म्रलाचा फाटा लागतो. येथे उपाहारगहात 1चितच रेडिओ आढळतो, पण खानावळीतून रेडिओ दिसले. गुतूर वज्ज्न चिकालगुड येथे चहा घेतला. आज तरवदी व सुतगड्ढी ही दोन टेधशधस होती व सूतगड्ढीचा घाट हेहि एयात जमा झाले. हखारगी अलिकडे सुमारे 3 - 4 फलाॄगावर माझी गाडी मागील चाक (पनवेल येथे फेब्रुुवारी 64 मAये बसवलेली टह्लूब) जुना टायर (मे 61) पक्ष्चर झाले. या महान सफरीत चाकी बिघडएयाची पहिलीच वेळ. थोडा वेळ साAया हातपपाने हवा भरत वेळ माज्ज्न नेली. वाटेत एक पोलीस दिसला, एयाला हि"दी भाषेत विनती केली, मदतीसाठी ह्नयएन केला. र्रैंता अगदीच निमलनुङ्घय होता. अगदी 1चित असा ह्नवास करणे भागच पडले. सुतगड्ढी गाव लवकरच येइलल असा अदाज होता. पोलिसाने सागितले की येथून जवळच हखारगी लागेल तेथे काम होइलल. सूतगड्ढीअया अलिकडे हखारगी गाव आहे हे आह्णहाला काल पोवारानी सागितले होते. पण आह्णही विसह्वन गेलो होतो. ह्णहणून आह्णही फार घाबज्ज्न गेलो होतो. हखारगीला दोन दुकानात दुर्ज्ज्ैंतीला नकार मिळाला. अशी ही पहिलीच वेळ. ह्णहणून गावात जात होतो तोच एक गर्हैंथ भेटला. एयाने आणखीन एका र्रैंएयावरचे दुकान सागितले. ते पाहावयाला ह्नभाकर गेला. मी एयाअयाशी बोलत असता एयाने आमचा सवल वखाात ऐकून एका र्ैंथानिक माणसास कानडीत सागून नकार दिलेङ्कया पहिङ्कया दुकानदाराकडे (अप्तपासाहेब) एया माणसाबरोबर मला नेले व मग काम झाले. तो पाठविणारा माणूस ह्णहणजे जणू "दखा येऊनिया उभा ठाकला' असे वाटले. एयाने पाठवलेला माणूसही चागला होता. एयाने कानडीत एया सायकलवाङ्कयाला सागितल. तेथे एक तास गेला. एक पक्ष्चर, चाकाचा थोडा डग काढणे, कि"चित ब्रुेक दुर्ज्ज्ैंती, फं 25 प्रशात. एया दुकानदाराला कोङ्कहापूरअया देवीचे पेढे दिले. आमअया अदाजाह्नमाणे पक्ष्चरसाठी पाणी लाबून आणणे भाग होत व एयाची तरबेत बहमदा बरी नसावी, ह्णहणून अप्तपासाहेबानी नाकारले असावे. एयानेच सूतकड्ढीअया पुढे घाट आहे असे सागितले. तेथे घाट आहे असे आह्णहाला कोणीच सागितल नङ्महत. घाट असङ्कयामुळेच लूटमारीला र्जौंती सोप्तप जात असाव. कारण वाहन चटकन उतरविणे कि"वा चढवणे यो्रय नसते व किएयेकदा अशक्ष्य असते. येथून चार म्रलावर सूतकड्ढी आहे. ह्णहणजे बेळगावहख़न सुमारे 14 म्रल. शेवटी आह्णही सुतकड्ढीला आलो.

सुतगड्ढी हे लुटमार, वाटमारी याबजल जगात कुह्नसिज आहे अस कळल होत. एयातून पूर्वी एका जमलन ह्नवाशाला ठार मारल गेल. एयामुळे विशेषत: जमलन लोकाना तर याची फारच माहिती आहे. एयावेळी भारतात एयाबजल फारच चचाल झाली. हा घाट चढायला सुमारे 12। नतर सुज्ज्वात केली. येथे फार दाट वन आहे. मुबइल - बगळूर र्रैंएयावर एवढे कोठेच नाही. लुटाज्ज् लोक झाडावर बसून खाली जाणाङ्खयावर एकदम झडप घालतात ह्णहणून कोणी झाडावर बसले आहे का असे पाहात गेलो. येथे ट-क देखील आडवून लुटएयाचे ह्नकार झालेले आहेत. याअया तावडीतून जीवत सुटणेही कठीण व सुटलो तर वैंानिशी सुटणे देखील अशक्ष्य. हा पुणे बगलोर या सुदर र्रैंएयावर, चऊाह्नमाणे एक डाग आहे. पण ह,ी घाटात सुधारणा झालेली आहे. घाटाअया अगदी जवळची झाडे तोडएयात आलेली आहेत. पण येथील सङ्गीसाश्र्लदयल खरोखरच नितात रमणीय आहे. शेवटी शेवटी घाट पायी चढणे अवघड झाले. आपण का चढू शकत नाही ते लक्षात येइलना ह्नथम. मग लक्षात आले की या मनमोहक वनावर मोहख़न गेलो व आता लक्षात आल की आज आपण सकाळपासून काही उपाहार घेतलेला नाही. अस हे मनाला भाह्वन टाकणार नियतीच लेण असच अखड पिऊन ंयाव. निसगालने आपली दा्रलत मुं र्हैंताने येथे उधळलेली आहे. पण आपण माख उधळत न जाता सथ गतीन तिचा र्औंवाद घेत मागल आक्रुमिला पाहिजे. एयातून या वषाल ऋतुत तर हे लेण अस वाटत की, उपवर युवतीने हिरवा चूडा घातला की तिअया साश्र्लदयालचा अथवा आनदाचा कोणालाही हेवा वाटावा. "ये हरियाली आ्रर ये र्रौंता.'

घाटातून फार 1चितच एयाअया लाबीचा उ,ेख आढळतो. येथे माख 5 फलाॄग लाबीचा असङ्कयाच लिहिलेल आहे. पण ते खर वाटत नाही. 1।। म्रल तरी आहेच.

घाट सपता सपता झाडीतून अचानक कुणी एक हएयारधारी इसम आमअयासमोर आला. आह्णही दोघही घाबरलो. वाटल आता काय होणार? पण सुद्रवाने तो आला तसाच परत गेला नि परमेरि कपेने आह्णही सही सलामत यातून पार झालो.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch2

सातारला आह्णही पाठ टेकली.आह्णही "सायकल ह्नवासी' ह्णहटङ्कयावर साAया हातपपाची खरेदीहि र्ैंर्वैंतात झाली. ताडपखीची एक पिशवी विकत घेतली. आता "जग ह्नवास' तेहि सायकलवर करएयाअया आमअया "वि"चवाचे बिङ्खहाड पाठीवरती' असलेङ्कया ससारात आवैयक गोङ्गींची भर पडत होती. माझी रासहि विंचू.

सकाळी चहा घेऊन कोङ्कहापूरकडे निघालो. मु्रूय र्रैंएयावर येताच वषालऋतूने सलामी दिली. कङ्खहाडला ह्नभाकरअया मिखाअया घरी गेलो. तेथे र्ैंनान केले. एका मु,ामाहख़न दुसङ्खया मु,ामाकडे पोहोचताना वाटेत मAयेच र्ैंनान केले असा या सपूणल सायकल ह्नवासातील एकमेव ह्नसग होय. एया मिखाचे नाव होते सुरेश जोगळेकर. तो निरोप घेताना ह्णहणाला, "तुमअया विक्रुमाचा मला अभिमान वाटतो, माझा एक मिखहि असाच सायकलवर दूर दूर जायचा. पण एयाला ट-कअया साख—या धज्ज्न सायकल चालवताना मजा वाटायची, या साखळी पकडएयातूनच एयाला अपघात झाला, जधमाचे दुखणे मागे लागले, तुह्णही कधीहि एया मोहात पडू नका!' आह्णही या पूर्वी व नतरहि असा ह्नयएन केला नाही. खरोखर, असे धडे देणारी, साधी, साधी माणस या ह्नवासात खूप भेटली. मूळात माणूस चागलाच असतो, मदत, स,ा वग्ररे निर्:ैंवार्थीपणे देतो. एयानतर आह्णही कधीहि ट-कअया साख—याकडे ढुकूनहि पाहिले नाही.

भर पावसात आह्णही कोङ्कहापूरकडे वेगात जात होतो. आह्णही नेहमी सूयालला साक्षी ठेवून फं दिवसा ह्नवास केला. पाऊस पडतोय ह्णहणून कुठे आडोशाला थाबलो नाही. आह्णही भर पावसा—यात निघालो ह्णहणून आह्णहाला निघताना, निणलय घेताना व निघाङ्कयावर चि"ता वाटत होती, पण आपङ्कया मनात सायकल ह्नवासाला जायचा विचार आला आहे, तो बदलएयापूर्वीच कायालधिवत ङ्महायला पाहिजे, कारण कुणीहि झाल तरी माणसाअया मनाअया लहरीपणाबजल काही खाखी देऊ शकत नाही. खेरीज दीघल जग ह्नवासात पाऊस गाठणारच, एयाला भिऊन ह्नवास का टाळायचा? उलट ऐन पावसात, तोंडावर सरींचा सपकारा घेत, पापएया थरथरवत, पायडल मारएयात मजा आहे, साहस व मा्रज आहे. पावसा—याचा आह्णहाला असा फायदा झाला की काहीवेळा पाऊस, ऊन, थडी, वारा याप्रकी काहीच नसे व अशा वातावरणातून ह्नवास करएयास एका ृङ्गीने सुलभता येऊन गमत वाढायची. पावसा—यातील सङ्गीसाश्र्लदयालला तोड नाही. पाएयाची टचाइल भासत नाही. उधहाचा खास कमी होतो. उखारेतील ह्नचड उधहा—यापेक्षा हे बरे! एया काळात वषाल सहली ह्वढ नङ्महएया!

कोङ्कहापूरअया वेशीवर सAयाकाळ झाली. मी पुएयात अया ठिकाणी नोकरी करत होतो, तेथील एक कमलचारी चिटणीस हे मूळचे कोङ्कहापूरचे होते. एयाचा पखाा माअयाकडे होता. एयाचा आता उपयोग झाला, पण एयाअया घरास कुलूप होते. आह्णही तेथे ङ्महराडह्लात उतरलो. पण जवळच गोठा असङ्कयाने डास चावू लागले. कुबट वास सहन होइलना. शेवटी आह्णही र्रैंएयाअया कडेला अग दुमडून पडलो. तेथे चा्रकशाचा थोडा खास झाला. आह्णही पुधहा, पुधहा आमचा खरेपणा सागितला. ह्णहणून र्पोैंटाचे आयकाडल जवळ बाळगा.

तेथून बाहेर पडलो. थोडीशी खिमता आली. ह्नभाकरला ह्णहणालो, "अरे, यासाठी तर ह्नवास करायचा! जग पहायचे, असे अनुभव घरात बसून मिळणार आहेत का? जाऊ दे! आता, वाइलट ते विसरायचे, चागले ते लक्षात ठेवायचे! दश्र्न शो र्मैंट गो आह्यन!' या माअया समजविएयाने ह्नभाकर हसू लागला व ह्णहणाला, "मला चि. खय. खानोलकराची एक कविता आठवली, अनुभव मिळतो थोर परतू पचवाया तो कठीण, शिङ्मया घालणे हाती उरते, पचवा सारे जपून!' दोघानाही हसू फुटले. राखी नतर पहाट होते तसे दाज्ज्ण दु:ख झेलङ्कयावरहि आनद वाढू लागतो. सकटावर, दु:खावर हसत मात करएयातच पुज्ज्षाथल लपलाय!

पण एक केले. असा विदारक अनुभव देणाङ्खया कोङ्कहापूरला आह्णही ताबडतोब राम राम ठोकला. सायकलवर टाग मारली आणि निपाणीकडे निघालो. ह्नवास सुज्ज् झाला. भुज्ज्भुज्ज् पाऊस, मोकळी हवा होती. "काळ' आणि "निसगल'च माणसाला सावरतो व परमेरिाची कपाृङ्गी! देवी अबाबाइलस पेढे अपलण कज्ज्न निघालो.

आह्णहाला वाटले सकाळी निघता आले असते तर बेळगावला गेलो असतो. पण झाले ते यो्रयच. कारण आज 24 म्रल जायला सुमारे 5 तास लागले. खेरीज निपाणीनतर लगेच तरवदी घाट आहे हे आह्णहाला माहीत नङ्महते. मु,ाम घाटाजवळ असावा ह्णहणजे सकाळी निघताना उएसाहाने घाट चढून जाता येतो. पण आता एयात बदल झालाय. शिवाय सुतगड्ढी होती व कोङ्कहापूर बेळगाव अतरही फार एयामुळे आजचा निपाणीला मु,ाम झाला हे फारच उखाम झाले. पहिले 5 - 7 म्रल तर विज्ज्ज वारा अफाट होता, मोसमी वारे होते. इतका उलटा वारा यापूर्वी कधीच अनुभवला नङ्महता. पाऊसही अधूनमधून बराच पडत होता. कोङ्कहापूरहख़न 12 म्रलावर कागल गाव आहे. हेच सAयाच महाराङ्ग-ाच पूना बेंगलोर र्रैंएयावरचे शेवटचे गाव आहे. गाव छान आहे. येथील ड.ढ. कस्टीनमधील पदाथाॄचे दर र्ैंर्वैंत आहेत. यापुढे ह्णह्रसूर राअयात, आजअया कनालटकात ह्नवेश केला. - 25 जून 64 तारीख असावी. तबाखू व कापूस याचा ह्नदेश ओसाड असतो ह्णहणूनच की काय निपाणीपयॄतचा बहमतेक भाग ओसाड, कठीण चढ व टेकडह्लाचा होता. पुएयातील ह्नियजनाची फार आठवण झाली. तसच असही वाटल की, आइलच गावाला पोहोचङ्कयाच पखही आल असेल.

निपाणीत फार थड हवा होती ह्णहणून व तरबेतीला जपायला हवे ह्णहणून चागला आसरा शोधणे आवैयक होते. ह्नभाकरला योगायोगाने ड.ढ. र्ैंटस्डवर एक खराखुरा समाजसेवक, श्री. पोवार भेटला ह्णहणून फार छान सोय झाली. एका छोटह्लाशा साAया ह्नाथमिक शाळेत सोय झाली. जमीन नीट केलेली नङ्महती, फरशीचे विचाज्ज्च नका. मग वीज कोठून असणार! झोपडी अशी होती की कधी पडेल की काय हे सागता येत नङ्महते असे ह्णहणावेसे वाटते. सुतगड्ढीबजल पोवारानी कि"चितशी कङ्कपना दिली. तसेच तरवदी घाटाची कङ्कपना दिली.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch1

I am planning publish my father's marathi book in unicode format.

Ramchandra Kanitkar travelled by bicycle thruout India in 1964-65. He travelled 16000 Kms in 249 days.

He shared his experience. You may not get smooth marathi here as unicode converter has some issues. I will keep copy of book in pdf for better reading later.

--------

इकडे तिकडे चोहीकडे

साAया सायकलवज्ज्न सगळीकडे!

22 जून (22 जून 1897 रस्डची हएया) 1964 ला अचानक मनात आल नि लगेच फं 18 तासात गुपचूप निघालोही.

खरोखर आञ्च्यालचीच गोङ्ग आहे. माझ वय तेवीस वषालच! सळसळत ताज्ज्एय! खरे तर, गाएयाअया, र्ैंवप्तनाअया आकषलणाने बेधुद ङ्महायचे ते दिवस होते. माअया मनात माख वेगळच "साहस' उसळत होत. अगातून उएसाह ओसडत होता फं एकाच गोङ्गीसाठी! वाटल नि 23 ला निघालोही, मी 60 ह्वपये महाराङ्ग- बह्यकेतून काढून! माअया साथीदाराकडे होते 40 ह्वपये.

यापूर्वी 165 कि.मी. सायकल एका दिवसात चालवली होती. खर तर राजकपूरचा "सगम' हा चिखपट मी 26 जून 1964 रोजी पहाणार होतो. आरक्षणही केल होत. 22 जून पासून एकटह्लाने सायकल घेऊन जगह्नवासाला सुज्ज्वात करायचा मी निञ्च्य केला. ह्नभाकर हा पूर्वी माअयाबरोबर अशा ह्नवासाला आला होता ह्णहणून मी फं एयाला एकटह्लालाच ही योजना सागितली. एयाला तसा इतका उएसाह नङ्महता. एयाला खर वाटेना, पण सोबत मिळतेयश्र्न तर चला, या मनर्:िैंथतीत तो होता. एयाने ह्णहटले, "कानिटकर, 22 जून ऐवजी आपण 23ला जाऊ!' मी ह्णहटले, "ह्नभाकर, या सायकल सफरीची कुठे वाअयता करायची नाही. अगदी या कानाचे एया कानास कळता कामा नये. गुपचूप पलायन! जग ह्नवासाचा सायकलवर ह्नारभ! एक जबरर्दैंत तज्ज्णाइलची मनीषा - नशा. आज तू आला नाहीस तर "गडह्ला, ही पुधहा न येइलल वेळ' - मी निघालो... आणि मोठह्ला जड अत:करणाने "सगम' चिखपटाची ह्नवेशिका एका मिखाअया हवाली केली. माख एयास या सफरीची कङ्कपना दिली नाही.

तो ऐतिहासिक दिवस उजाडला. 23 जून 1964, मगळवार! बरोबर फं सायकली, लगोटासह कपडे (लगोटामुळे सायकलींग सोप पडत), सतरजी व शभर ज्ज्पये घेऊन आह्णही दोघेजण पुएयाबाहेर पडलो अगदी पहाटे, पहाटे! साडेपाचला आमअया सायकली सातारा रोडने धावूही लागङ्कया. पायडलवर दमदार पावले पडत होती, वेगात वहाणारे वारे कानाना र्ैंपशूलन जात होते. पुएयाचा निरोप घेताना वाइलटही वाटत होते, "जग ह्नवासाची झेप' घेताना अगातला उएसाहदेखील वाढला होता.

मनात विचार तरळत होते, "आह्णही फं साहसी सायकल ह्नवासी आहोत, ना घर ना दार! फं आह्णहाला सगळ जग पहायचय.'

आमचा असा, एकदम, "गुपचूप' जग ह्नवास सुज्ज् झाला. पावसाळा होता पण रेनकोट नङ्महता, सायकली होएया पण हवा भरायचा पप नङ्महता, पक्ष्चर काढायचे साहिएय नङ्महते. टाह्यचल माख होता, कह्यमेरा नङ्महता. "सायकलवर' जग ह्नवास करएयाअया ृङ्गीने तसे पुरेसे साहिएय नङ्महते ना कुणाचा पाठि"बा पण जिज विलक्षण होती. साताङ्खयाअया दिशेने आमअया सायकली धावत होएया. पि"जङ्खयात बराच काळ अडकलेले पक्षी, मोकळे सुटताच जसे आकाशात भरारी घेतील तशी अर्वैंथा आमची झाली होती. काखजचा चढ तर झपाटह्लात चढला. अधाङ्खया बोगणातून जाताना विलक्षण उएसाह वाटत होता. तो काळोख, गारवा, आह्णहाला भिववत नङ्महता. बोगदा सपताच कोवळे ऊन, शीतल हवा आणि र्रैंएयाचा उतार! आता, पायडल न मारताही सायकली वेग घेत होएया. सीटवर आह्णही र्िैंथर बसलो होतो आणि जणू हवेतून आङ्कहादपणे तरगत जात होतो.

माझ वय तेेवीस, ह्नभाकरचे एकवीस! ह्नवासाची कङ्कपना माझी तर सोबत एयाची! माझा उएसाह दाडगा तर एयाची फं एक उमेद! यासवल गोङ्गींमुळे आमअया सायकल ह्नवासाअया टीममधील "सिनीअर मेंबर' मी आपोआप ठरलो होतो.

सायकली धावत होएया. कोणताच नकाशा नङ्महता. पहिला मु,ाम साताङ्खयास करायचा होता. र्रैंएयाअया कडेने आमअया सायकली वेग घेत होएया. समोज्ज्न, मागून ट-क, मोटारी येत, जात होते. मोठे वहान जवळून जाताच "मोठा याखिक र्ैंवर' आणि "वारा' कानावर पडत होता. आमचा "जग ह्नवास' सुज्ज् तर झाला. भारताला जगाची आवखाी ह्णहणतात ना!

काखजअया घाटाअया सुरवातीस एक आ्रदुबर वक्ष आहे. तेथे नेहमी थाबून आह्णही नर्मैंकार करतो. तणत नर्मैंकार कज्ज्न मी दोन प्रशाचे नाणे ठेवले. हे नाणे घरगळत जाऊन दोन लहान दगडात उभे राहिले. एयातील एक खरा दगड व दुसरा मातीचा दगड (ढेकूळ) होता. उताराकडे नाएयास अडथळा ह्णहणजे गवताची काडी होती. यावज्ज्न मला वाटल, खरोखरच बुडएयाला काडीचा आधार! आपण फं साहसी "सायकल ह्नवासी' आहोत. फं डोळे भज्ज्न पहायचे. एया एया क्षणी आनदाअया शिखरावर विराजमान ङ्महायचे. धुक्ष्याचा पाढरट पड्ढा हळू हळू डोंगरावर सरकत जावा तसा माअया मनात काङ्मय ह्नवास सुज्ज् झाला. जून महिना! रिमझिम पाऊस, नागरलेली जमीन, एयातून डोकावणारे हिरवे कोंब पाहख़न शरद सुचू लागले. वेगात असङ्कयाने विचारचक्रु सुजा वेगात फिज्ज् लागले.

झाडे ओली, र्रैंते ओले

डोंगरमाथे भिजलेले,

नागरलेली शेती अनश्र्न ढेकळे

इवलेसे रोप कुठे लवलवे।

मी काही कवी नाही. लेखकही नाही पण धुद निसगल, सायकलचा वेग आणि सणश्र्नसणश्र्न करीत वहाणारे वारे, यात मन एकदम उङ्कहसित झाले, नवविचाराचे, कङ्कपनाचे इऊधनुङ्घय जणू र्ैंवप्तनात येऊ लागले!

होय. मला एक कङ्कपना सुचली तो दगड ह्णहणजे मी व ते नाणे ह्णहणजे आमचा अडथ—याशी सामना करीत होणारा ह्नवास आहे. आमची जिज, परमेरिाची कपा हा गवताअया काडीपेक्षा सरस आधार आहे! खरोखर माझी इलरिावर श्रजा आहे. ह्नयएन तर अतोनात करावेत पण फळाचा हड्ढ नसावा, एयाची कपा असावी हीच इअछा असावी. सुखदु:ख, यश अपयश, मान अपमान हे जीवनाअया मागालवर असणारच! एयाना एवढे महखव न देणेच यो्रय!

सातारला सAयाकाळी आलो. पहिङ्कयाच दिवशी पुणे ते सातारा साधारण एकशे बारा किलोमीटरचा टप्तपा गाठला होता. "हि"मते मदाल तो मदत ए खुदा!' तसे आह्णही अगदी गुपचूपपणे घराबाहेर पडलो होतो, आपण कुठे आहोत याचा पखाा घरअयाना लागू नये ह्णहणून मुजाम नातलगाअया घरी न उतरता आह्णही मिखाअया घरी उतरलो अचानक.

सातारअया सुरेश महाजनींशी ओळख, साहिएय समेलन - मडगाव मे 1964अया सहलीत झाली होती. फोनवर एयाअयाशी सपकल साधला. मोती चा्रकातील एयाचे घरहि छान वाटले, घरातील माणसेहि आतिखयशील होती. चला, आमअया सायकलवरअया जग ह्नवासाची पहिली राख तर अगदी आरामदायी ठरली. ओळख, कधी कुठे कामी येइलल हे सागता येत नाही. माणसाने कधीहि माणसाची मने तोडू नयेत, जोडता आली नाहीत तर एकवेळ परवडेल! सायकलअया "चेनअया' लाह्यक सारखी म्रखी आधारच ठरते हा अनुभव घेतच, सातारला आह्णही पाठ टेकली.