इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch13

रेनिगुटापासून कोडूर 26 म्रल. तेथे आह्णही मु,ाम करएयाचा आधी बेत केला होता. पण वरील ह्नसगामुळे एयापासून आणखी दूर जायच ठरवल. हे सवल विसरएयासाठी आमचेजवळ वेळ होता. फं र्रैंता खराब होता. ह्णहणून आह्णही कोडुरला न थाबता आणखी पुढे 23 म्रल दूर राजमश्र्नपेठ या गावी जायच ठरवल. कोडूर जवळ फळाचे रिसचल सेंटर आहे. र्रैंता तसा टेकडह्लामधून, जगलातून जात होता.

नतर याच दिवसातला आणखी एक ध,ादायक ह्नसग पहा -

वाटेत एक ब्रलगाडी उलटलेली ह्णहणजे कलडलेली दिसली. ही दोन ब्रलाची गाडी होती. एयातील एक ब्रल मेला होता - पण एयाला गाडीला जुपलेङ्कया र्िैंथतीत ठेवला होता व दुसरा कुठे दिसलाच नाही. एयाजवळ (एया गाडीला 2 ब्रल नङ्महते पण) दोन माणसे माख होती. जवळ एक बाजही होती - पण आसपास र्वैंती - झोपडी काहीही नङ्महत. ह्णहटल हा काय अजब ह्नकार आहे. - र्रैंएयावरच - ह्णहणून तर फारच घाबरलो.

ब्रलगाडी ह्नकाराने आजअया दिवसाअया भयानकतेत व गभीरपणात भरच घातली. एकदा तर वाटल ही भुताटकी तर नङ्महे! पालघरला एका शेतकङ्खयाने सागितल की दुसरा ब्रल चरायला सोडला असेल. अथालत या उखाराने आमच समाधान होणे अशक्ष्यच. तो ब्रल कितीहि दूर चरायला गेला तरी न दिसएयाइतका दूर असण अशक्ष्यच. ब्रल अचानक असा मह्व शकतो अस ते ह्णहणाले - पण मग मेङ्कयावरहि एयाअया मानेवरच जू (व गाडी) काढली जाऊ नये? अशा या अजब व अभूतपूवल भयानक ह्नसगानतर दोन अजबच पण सुदर अनुभव आले.

नतर काही वेळाने वाटेत एक लहान र्पोैंट आह्यफिस आढळल. ह,ी र्पोैंट शोधून र्पोैंटात जाऊन काडलसश्र्न, पाकीटे इ. घेएयात फार वेळ जातो व कधी कधी वेळच होत नाही. वेळ होतो तेङ्महा र्पोैंटाची वेळ सपलेली असते. वेळी अवेळी पाकीटे वग्ररे मिळणे अशक्ष्य. ह्णहणून येथून पुढे र्पोैंट दिसल की पाकीटेच खरेदी कज्ज्न साठा कज्ज्न ठेवत असू. (उलट नायडूपेठ ते रेनीगुटा वाटेत कालर्हैंती गाव लागल. तेथे आह्णही जी. पी. ओ णारा पख मागवली होती - पण आली नङ्महती.. एयाना ीशवळीशलींचा ह्रदराबादचा पखाा दिला..)

ह्नभाकर र्पोैंट आह्यफिसात गेला. मी र्रैंएयावर उभा होतो. इतक्ष्यात एकजण आला व हिंदीत ह्णहणाला, चहा वग्ररे घेतला का? मी ह्णहटल अजून अवकाश आहे. आमचा मिख जरा र्पोैंटात गेला आहे. मला ह्नथम वाटल हा कोण आपणहख़न अस विचारणारा. याचा उजेश काय. हाहि अजबच अनुभव. अस कुणी आह्णहाला कधी विचारलच नाही.

ह्नभाकर आला व मग आह्णही हाह्यटेलचा शोध घेतला नि एका लहान झोपडीसार्रूया (माडवासार्रूया) हाह्यटेलात गेलो. पहातो तर हा तर मगाचाच मनुङ्घय! ह्णहणून मग वाटल हा गिङ्खहाइकाअया शोधात दिसतोय. एयाने आह्णहाला चहा दिला. आह्णही किती प्रसे विचारत - खिशातून प्रसे काढून देऊ लागलो. तो ह्णहणाला "रहने दो..' एयाने आमची सवल चा्रकशी केली. तो प्रसे घेइलना. तो ह्णहणाला, इतक तुह्णही करत आहा नि आह्णहाला इतक करता येऊ नये? तो ह्णहणाला, लोकाना व सवाॄना सागा "महगाइल हटावो' फार महागाइल आहे, जीवन फार कठीण झाल आहे. एमश्र्न. के. हमबळी - ह्णह्रसूर नतर हाह्यटेल मालकाने चहा पाजएयाची ही वेळ आली.

मग जरा वेळाने आमअया जवळून मागून एक जीप आली व हळूहळू पुढे गेली. पण थोडह्लाच वेळाने तीच जीप आमअयाजवळ आली व थाबली.. आह्णहीही थाबलो. आतील सवल उतरले. एकाने आमची चा्रकशी केली व शुभेअछा ङ्मयं केङ्कया. मग एयातील एकजण ह्णहणाला की हे आमचे बी.डी.ओ. साहेब (गटविकास अधिकारी) आहेत. बी.डी.ओ. ह्णहणून ऐकङ्कयावर आज आणखी एक ह्नचड ध,ा बसला. कारण आतापयॄत व यानतर भेटलेले सवल बी.डी.ओजश्र्न आमअया ृङ्गीने निज्ज्पयोगी अथवा असहकारी वखाीचे. वरील एयाअया बरोबरअया माणसाअया वंङ्मयावर (विनयाने) बी.डी.ओ. साहेब ह्णहणाले - याच तुह्णही काही ऐकू नका, एयाअयाकडे लक्ष देऊ नका. र्"ूिी ुळश्रश्र ाशशीं ींर्हिीीरविी षि इ.ऊ.जी ळि ींहश ुिीश्रव.'-ह्णहणजेच एयात माझी कुठे गणती करता. मला एया खिजगणतीतही धह्व नका.

आजचा रेनिगुटा ते राजमश्र्नपेठ पयॄतचा ह्नवास ह्णहणजे अएयत रोमाचकारी ह्नवास होय. अॆ. पी.त एकाच दिवसात विविध अनुभव दिले - ह्नसग दाखवले. एयात आधी भयानक अनुभव - ह्नसग - देखावे व मग सुदर, गोड, अजब अपवादाएमक पण चागले अनुभव ह्णहणून मु्रूयत: या दिवसापासूनच अॆ. पी.ला आह्णही अदश्र्नभूत ह्णहणू लागलो. आधी असे कटू अनुभव आले की ताबडतोब अॆ. पी. सोडावा अस वाटले पाहिजे नि मग एकदम "र्सुैंवागतमश्र्न' अस की आध्रु ह्नदेश कधीच सोडू नये असे वाटे!

राजमपेठला पचायत बोडल आह्यफिस सापडेना. शेवटी पचायत आह्यफिसात मु,ाम करायला परवानगी मिळाली. या भागात वगलणीला अङ्कप ह्नतिसाद मिळाला. राजमपेठअया पुढील र्रैंएयावर क्रुाह्यसि"गवर खूप पाणी वहात असङ्कयाने सवल वहाने थाबलेली होती. येथे रेङ्कवे क्रुासिं्रजश्र्न होते.

एक "गिरिजना'सारखी ैंी मजजवळ आली व मला ह्णहणू लागली - मोडक्ष्या हि"दीत - "मुझे भी ले चलो।' मी सागितल "ये नही हो सकता, दूर हटो..' इ. इ. वाटेत लिच्चट मागएयाचा ह्नकार? पुन: तीच बाइल आमअया मागे लागली. नि आह्णही तिअयाकडे दुललक्ष करतोय अस पाहख़न तिने अखेर माअया पाठीत धपाटा ठेवून दिला फारच जोरात नि बाइल असली तरी आदिवासी बाइलचा तो हात नि एयाहिपेक्षा या अधिकच अनपेक्षित घटनेने माख आह्णहाला हादराच बसला. ह्णहटल यातून निसटलच पाहिजे. हे ह्नकरण आता येथे थाबवल नाही तर कठीण होइलल. ह्णहणून आह्णही मग खूप दूर गेलो. नि वाटल आता काय होतय कुणास ठाऊक?

ताडपखीत शिरलो तेङ्महा खरोखरअया ताडपखीत शिरएयाची जज्ज्र होती. कारण पाऊस पडत होता. तेङ्महा जरी ताडपखीने ताडपखी (अथवा पखी ह्णहणजे पाने - वक्ष) दिली नाही तरी ताडपखींतील नगरपालिकेने आश्रय दिला.

थोडह्लाच वेळात ह्णयुनिसिपल आह्यफिस लागले. खिशात प्रसे नाहीत. पर्रििैंथती गभीर. पण आह्णही फार गभीर झालो नाही. मऊासमAये व मऊास राअयातील लोक सहकायल देएयाबाबत डावेे वाटले. अॆ. पी.च तस नाही. ह्णहणून जरी पर्रििैंथती गभीर झाली तरी फार चि"ता करएयाचे कारण नङ्महत.

ताडपखीहख़न ऊोणापुरीकडे निघालो. आज ह्नवासाला सोबत 2 ज्ज्पयाचीहि नङ्महती. आह्णही माख दोघे होतो. ताडपखी ते गुएती र्रैंता फारच खराब. एयातील 35 म्रलाप्रकी अधाल का - अधूनमधून चागला. उलटा वाराही अनेकदा फार लागला. मु्रूय ह्णहणजे पहिले 17, 18 म्रल (सतत) उपाहारगह दिसल नाही. अस ह्नथमच झाल. नतर एका दगडावर लिहलेल आढळल मुबइल 565 म्रल - तेथून र्रैंता सुधारत गेला. काही दगडावर बोंबइल अस लिहिल होत. माऊटनि"ग गुखाीलाच थाबाव लागल असत. पण ताडपखीअया इतकच नङ्महे तर वाटेतङ्कया लोकानीही सागितल, गुखाीला थाबू नका. - गुखाीत काही अथल नाही ह्णहणून "अथलह्नाी' होणार नाही. कुणी मदत करणार नाहीत. विशेष सुरक्षितता नाही इ. इ. याउलट ताडपखी इतकच नङ्महे तर वाटेतङ्कया एयाच लोकानी सागितल ऊोणाचलमश्र्नलाच जा - चागल गाव आहे - ङ्मयापारी गाव आहे. लोक चागले आहेत इ. इ. गुखाीला मुळीच मु,ाम न करता धोनला माख जज्ज्र थाबा. गुखाीबजल एकमताने सवाॄनी वाइलट सागितल नि ऊोणापुरीबजल सवालनी चागल सागितल हे आञ्च्यलच आहे - इतक सवाॄच एकमत झाल होत - सवाॄचा अनुभव एकच ह्नकारचा. एयाअर्थी एयात बरच तखय असणारच. आह्णहाला अतर व र्रैंता या ृङ्गीने गुखाी सोइलची होती पण अॆ. पी. तील वरील लोकाच आह्णही ऐकल व गुखाीत न गुतता ऊोणाचा आश्रय घेतला. गुखाीजवळच एक गाव आहे तेथून सुमारे 18 म्रल गुटकल हे दक्षिणेतील ह्नसिज मोठे रेङ्कवे जक्ष्शन आहे. विजयवाडा दक्षिणेतील सवालत मोठे रेङ्कवे जक्ष्शन एया खालोखाल गुटफल ही दोधही अॆ. पी.त आहेत. ह्णहणून गुखाीनतर 27 म्रल ह्नवास केला. छ. क.7 वज्ज्न (नागरकाह्यइल ते वाराणसी - राङ्ग-ीय महामागल क्रु. 7). गुखाीनतर 10, 12 म्रलानतर उपाहारगह लागल. तेथून लवकरच बराच उतार लागला.

अखेर गुखाीला पोचलो. जवळ फारसे प्रसे नङ्महते ह्णहणून गुखाीत ट-ाय केला व तो यर्शैंवी होऊन 1 ज्ज्. मिळाला - र्रैंएयात र्ैंवत: ह्नयएन कज्ज्न प्रसे मिळविएयाची व मिळएयाची पहिलीच वेळ - अॆ. पी.त चाकोरीबाहेरचे फार अनुभव आले ह्णहणून - सुजा आह्णही अॆ. पी.ला आर्ह्यैंट-ेलिया ह्णहणतो (अनुभवाअया ृङ्गीनेही). गुखाी गोएयात आणेल अशी भिती पण तरीही तेथे आह्णही मोठह्ला ह्नयासाने 1 ज्ज्. काढला - प्रदा केला. सहकायल मागितल. गुखाी असली तरी - अॆ. पी.च ह्णहणून की काय 1 ज्ज्. (दक्षणा) देणगी मिळाली. ह्णहणूनच आह्णही "ऊोण' ला पोचलो. आज छ. क. वर आलो ह्णहणून फार बर वाटल. वाराही बराच अनुकूल लागला.

धोन हा ऊोणाचलमश्र्नचा शाह्यटलफाह्यमल आहे. हे रेङ्कवेचे लहान जक्ष्शन आहे. एयाच मूळ नाव ऊोणापुरी. येथे एयाला ऊोणाचलमश्र्न ह्णहणतात. या "ऊोणाने' आह्णहाला चागलच सहकायल दिल. जस ऊोणाचायालनी अजुलनाहख़न श्रेव धनुधालरी कुणी असता कामा नये ह्णहणून एयाला निङ्घणात करएयाचा अटोकाट ह्नयएन केला. तदश्र्नवत या पचायतीने र्ैंवागत करएयाची पराकाङ्गा केली. परीसीमा झाली.. गावाची रचना मोहक आहे. काहीस रह्णय जागी खोङ्खयात वसल आहे.

मी सागितल आह्णहाला आज राखी येथे राहएयाची (फ्रुी) सोय ङ्महावी. एयानीहख़नच विचारल तुमची जेवायची सोय काय?

ह्नेसिडेंटसाहेब दगडाअया खाणीचे मालक. पण दगडाह्नमाणे - पाषाणक्दयी नङ्महते उलट या पाषाणात पाझरच होते. एयानी रहायची सोय हवी - ही ंया रहायची सोय, जेवायची सोय कज्ज्? हे ंया जेवण - 5 ज्ज्. खचल येतो - हे पाच ज्ज्पये सवल काम लगेच झटपट - आपुलकीने! आह्णहाला ंया एकदा हव ते नीट नि कटवा एकदाच अशा भावनेने वागवल नाही. इग्रुजीत छान ह्नमाणपखहि दिल. आह्णही ह्नथम ह्नथम ह्नमाणपखासाठी फार ह्नयएन केले कारण आमअयाकडे फार कमी दाखले होते. मु्रूय ह्णहणजे पुएयातून निघताना काहीच ह्नमाणपख अगर आय काडल वा डोमिसील वग्ररे नङ्महत. र्जौंत ह्नमाणपखाच र्जौंत वजन जरी वाहख़न धयाव लागत असल तरी एयाच दुसङ्खयावर र्जौंत वजन पडत. आणखी ह्नमाणपखे मिळवणे कधी कधी अधिक सोपे जाते. तसेच दक्षिणेत पुङ्घकळदा दक्षणेह्नमाणेच ह्नमाणपखाची दक्षणा सहजासहजी मिळत गेली. पण उखारेत या उलट सवलच पर्रििैंथती उखारोखार वाढत गेली ह्णहणून आह्णहीहि सटिलफीकेटसश्र्नबाबत धोरणे बदलली. ह्णहणून उखारेत ह्नएयेक मु,ामाच ह्नमाणपख आढळणार नाही. ह्नमाणपखाचा देण्रया मिळवएयासाठी दक्षिणेत फार उपयोग केला ह्णहणूनहि दक्षिणेत ह्नएयेक मु,ामातील शक्ष्यतो ह्नमाणपखे मिळवली. दक्षिणेत पुङ्घकळदा नगरपालिकेत, पचायतीत राहिलो ह्णहणूनहि ह्नमाणपख मिळवायला फार अवघड पडल नाही. अथालत ह्नमाणपख मिळएयाबाबत "आधी नमन तुला गणराया' तस शिरसीचे आर. ङ्मही. बालुर याना श्रेय णायला हव. एयानी या ह्नवासातल पहिल ह्नमाणपख तर दिलच पण आमचेकडे पुएयाच ह्नमाणपखक - आय काडल नसतानाहि आमअयावर वििास टाकला होता.

धोनपासून सकाळी 6।।ला (सुमारे) ह्नवास सुज्ज् केला व सुमारे सायकाळी कसेबसे एका मु,ामाला 6।। ला पोचलो. आज सहलीचा 60 वा दिवस. पण घातवार. आता राङ्ग-ीय महामागालवर हो हो ह्णहणून बङ्खयाच दूरचा प,ा आज गाठायचा नि तो आपण नििैचत गाठू असा विचार कह्वन निघालो. आज 68 वा अधिक म्रलाचा टप्तपा झाला पण आह्णहाला कुठे थाबाव लागल व कस नि का ते पुढे पहाल.

आज पहिले 32 म्रल - कनुलल पयॄत डाबरी र्रैंता होता. ही अॆ. पी.ची जुनी राजधानी. साधारण झाडाझुडपाचा सुदर ह्नदेश होता.

आज विशेष ह्णहणजे निघाङ्कयावर थोडह्लाच वेळात 2 कोङ्कहे आह्णहास आडवे गेले. उजङ्मया बाजूअया शेतातून डावीबाजूस एकापाठोपाठ एक गेले. खूप कोङ्कहे असले तर माणसावर ह,ा करतात. काही झाल तरी रानटीच! या दोन लबाडाना आह्णही नीट पाहिल. एयाची तोंडेही दिसली. कोङ्किाचे तोंड पाहिल की लाभ होतो अस ह्णहणतात - शुभशकून मानतात. तो एया दिवशीच होतो अगर 6 महिधयात फळ मिळत. तर कुणी ह्णहणतात बिछाधयातून उठङ्कयाबरोबर जर एयाच तोंड पाहिल (दिसल) तर शुभ असत. पण दोन कोङ्किाच पाहिल तर? कुणास ठाऊक. हे सवल शुभाशुभ हे वणलन लिहिताना आठवल. पण हे घडल तेङ्महा काहीच Aयानीमनी नङ्महत. पण हा शुभशकुन माख आह्णहाला आज तरी ठरला नाही. कनुललअया पुढचा ह्नवास ह्णहणजे - बापरे आठवण आली की काजवे चमकतात. पण आह्णहाला अॆ. पी.तच विशाखापड्ढण येथे कह्यमेङ्खयाचा माख लाभ झाला. सहलीअया 83 ङ्मया दिनी माझे हाती कह्यमेरा आला. कह्यमेङ्खयाचा लाभ याला दुसरी तुलनाच नाही. एयाचा किती उपयोग व फायदा झाला सहलीत व नतर हे वणलन करायला किएयेक पानेअया पाने लिहावी लागतील. ह्नवासी ह्णहटला की कुणाअयाही डो—यासमोर, कह्यमेरा अडकवलेला माणूस येतो. ह्नवाशाकडे कह्यमेरा हा पाहिजेच. अया महखवाअया र्वैंतु पाहिजेत एयात पहिला क्रुमाक कह्यमेङ्खयाचा आह्णही लावतो. कह्यमेरा, दुबिलण, र्रिैंटवाह्यच, विजेरी व ट-ह्यधिर्झैंटर या र्वैंतु ह्नवासात बहममोल उपयोगी असतात व आनद णिगुणीत करतात. कह्यमेङ्खयाह्नमाणे ट-ह्यधिर्झैंटरचा योग माख आला नाही.

सोनेरी पिसाचा पक्षी असतो एयाला कुणी सोनकावळा, कोकण कावळा तर कुणी भारणाज ह्णहणतात. हा सोनेरी रगाचा पक्षी सकाळी जर दिसला तर गोड (मिङ्गाम) जेवायला मिळणार अस मानतात. या गोङ्गीचा अनुभव (पडताळा) सायकल सहलीत - भारतसहलींतही अनेकदा आला आहे. हा पक्षी दिसायलाहि फार सुदर मोहक असतो. कुणी ह्णहणतात - एयाने लागोपाठ तीनदा आवाज काढला (ओरडला) व तो (आपण पक्षी पाहख़न) ऐकला - सकाळी - की "मिङ्गाम' एया दिवशी खायला मिळत. तो दिवस शुभ ठरतो.

आह्णहाला बेळगाव, तसेच हमबळी र्रैंएयापासून अनेकदा एक लहानसा सुदर आकाशी रगाचा पक्षी भेटत असे. तो जेङ्महा जेङ्महा दिसत असे - तेङ्महा आह्णही आक्रुमत असलेला मागल अचूक असे - जणु होकायखच. एयाला आह्णही आमचा पक्षी अस ह्णहणत असू. एयाचा फोटो घेएयाचा मी कानपूर लखनऊ मागालवर ह्नयएन केला पण तो योगच नङ्महता. या पक्षाला चाष पक्षी अस ह्णहणतात. तोहि शुभ पक्षी मानतात. निदान आह्णहाला तरी तो भेटला की फार आनद होइल व शुभ घटना घडत. पण आज माख हा पक्षी भेटला नाही.

वाटेत एका हाह्यटेलात 8 ते 8।। रेडिओ कोलबो ङ्मयापारी विभाग (सिलोन) "आपहिके गीत' मधील काही गाणी ऐकली.

कनुलल हे मोठे शहर असून जिङ्किाचे ठिकाण आहे. ही अॆ. पी. ची जुनी राजधानी. ह्रदराबादसह विशाल आध्रुची मागणी विशेषत: श्री. कोड्ढीरामलु याअया बलिदानाने साAय झाली. ह्णहणून कोड्ढी रामलु याचे ए. पी.त अनेक पुतळे आढळतात. सा्र. दुगालबाइल देशमुख या ए.पी.अया आहेत. एयानीहि विशाल आध्रुसाठी फार ह्नयएन केले व विशाल आध्रु झाला अस काहींनी आह्णहाला सागितल. जस महाराङ्ग-ात मुबइलसह सयुं महाराङ्ग- बहममताने मागणी होती तर काहीजण विदभल र्ैंवतख मागत होते. दोधहीही मराठी भाषिकच! तसच ए.पी.त विशाल आध्रु (ह्रऊराबादसह) बहममताने मागितला तर काहींनी र्ैंवतख तेलगण मागितला (ह्नात). पण वरील दोधही ठिकाणी विदभल कि"वा तेलगण मिळाल नाही. ए. पी. त काही ठिकाणी विशाल आध्रु अशी दुकानाची नावे आढळतात.

कनुलल येथे आह्णही उपहारगहात बराच वेळ थाबलो. तसेच येथे एक महाराङ्ग-ीय भेटला. तो पूर्वी खडकी (पुणे) येथे रहात होता. टेलर होता. एयाने आह्णहाला पानपड्ढी (विडा) दिली. आह्णही उपाहार घेतला व निघालो तेङ्महा तो भेटला. आमचा आधीच उपाहार घेऊन झाला होता. आता पुढे र्रैंएयाबाबत जे अनुभव आले तेङ्महा एकदा वाटल की जर या मराठी माणसाकडे आपण राहिलो असतो व रोडची पूणल माहिती घेतली असती तर यो्रय मु,ामी पोचलो असतो. या मराठी माणसाचे ओळखीचे कुणीतरी मोटारने अफगार्णिैंतानमार्गे गेले होते - पण पार्किैंतान, अरर्बैंतानात फार खास झाला.

कनुलल ते पेबेह्व ह्नवास ह्णहणजे कमालीचा खासदायक व अनिञ्च्ति मागल - शोधत विचारत - ठेचाळत गेलो. आज ऊोणहख़न निघताना ह्णहटल आता राङ्ग-ीय महामागल आहे - चागला असेल ह्णहणून खूप लाबचा प,ा गाठायचा अस सकाळी ठरवल. ऊोण ते कनुलल ह्नवास चागला झाला. हा र्रैंता चागला होता पण पुढे जो ताप झाला - पेबज्ज् गाठता गाठता गोठून गेलो व वाटल कोठून या रोडने आलो. हे आधी माहित असत तर कनुलल येथेच करश्रीं केला असता.

कनुलल सोडताना ह्रदराबाद रोड सापडेना. आह्णही बुचक—यात पडलो. एका सरकारी कायाललयात आमचा नकाशा दाखवला व र्रैंता विचारला (इग्रुजीत) तेङ्महा थोडासा खुलासा झाला. आमअयाजवळचा नकाशा 1958चा होता. तेङ्महा एयात तुगभऊा, कङ्घणा नणावर दोन ठिकाणी या पथावर पूल नाहीत अस दाखवले होते. (नाव होती) पण ते 1960, 59ला झाले अस दिसल. पण कनुलल जिङ्कहा सोडङ्कयापासून सतत का र्रैंता (माती - खडी - दगडी) लागला. तो खूप वेळ लागेल, बराच म्रल लागेल अस ऐकल पण खर वाटेना - आमचा नकाशावर (फाजील) वििास असङ्कयामुळे. शिवाय एयात भर ह्णहणजे आह्णही जो मु,ाम ठरवला होता एया नावाची दोन गावे एकमेकाअया आसपास पण तशी दूरदूर होती. आमचा भरवसा नकाशावर. एयात एया र्रैंएयावर रेङ्कवेजवळ विनाकारण डायङ्महशलन देऊन लवकरच दिशा वळवलेली. नि नकाशातली दिशा वेगळीच तेङ्महा काही कळेनाच की आह्णही िा रोडने ह्रदराबादला पोचू की नाही?

पण सुद्रवाने वाटेत एक अह्यह्णबेसेडर कार भेटली - ती आह्णही थाबवली. ती थाबलीही. एयातील माणसानी या र्रैंएयाची चागली कङ्कपना दिली. आमचा नकाशा हस्डबह्यगमAये सुरक्षित खूप खाली असतो व हा वाटेत काढून पुन: ठेवायचा हे फारच कठीण व वेळ जातो ह्णहणून तो काढायच आह्णही टाळत होतो. पण यातील एक माणूस फारच चागला. एयानी काढायलाच लावला व एया नकाशावर नीटपणे सवल समजून सागितल. एयानी या र्रैंएयाने ह्नवास केला होता. एयानी सागितल गेङ्कया वर्षीच हा र्रैंता नवा चालू झाला नि हा नागरकाह्यइलल ते दि"डीगल (मऊास) चागला आहे. र्रैंएयाचे बाबतीत अॆ. पी. पेक्षा मऊास पुढारलेला आहे. पण आह्णहाला मऊास र्ढिीीळीीं र्लीीशर्रीत मिळालेला नकाशा माख मागासलेला ठरला.

ही कार "दखा' ह्णहणून भेटली. पण दखाानी आज फार कसोटी पाहिली. कसोटीत फार सोटे खावे लागले. कासोटाच सुटायचा बाकी राहिला. पण एयाअयाच कपेने तज्ज्न गेलो. "तरलो तरलो आता उAदरलो गुज्ज्कपे'. या मोटारीतङ्कया माणसाने सागितले, कोताकोटा (कोड्ढाकोड्ढा) मनातून अजिबात काढून टाका. कोखााकोखाा येथे आज आह्णही मु,ाम करणार होतो. नि या नावाची 2गावे असङ्कयामुळेच कुणी र्रैंता जो दाखवी एयाअया उलटच दुसरा (कुणी) दाखवी. पण मु्रूय ह्णहणजे कोखााकोखाा येथे हा र्रैंताच जात नङ्महता. नि कोखााकाखााअया ह्नयएनात आह्णही भलएयाच "कोटालत' (कोटात) पोचलो असतो. ही भेटलेली गाडी ह्णहणजे देवदूतच ह्णहणून यानतर आह्णही नकाशा पहात असू जज्ज्र पण र्ैंथानिक लोकाकडून व एया भागात जाऊन आलेङ्कया माणसाकडून आगाऊ माहिती मिळवएयाचा ह्नयएन कज्ज् लागलो. नि एयावज्ज्नच सार काढायचो, खेरीज माझे अदाज व तकल. सागायच सार काय - तर नकाशेही चुकवतात!

एयात कनुलल सोडल नि सवलच र्ैंवज्ज्प पालटल. वारा अएयत वेगाचा पण उलटा (तोंडावर) मारा. ट-क वहातुक कमी. आह्णहाला सूयार्लैंतापूर्वी अथवा र्जौंत लवकर पोचायला हव. पण वाटेत फाटे असतात. फार रजी. म्रलाचे दगड नाहीत. वाटेत गावे नाहीत. 1चित हाह्यटेङ्कसश्र्न भेटतात पण तेथे फं चहा. तोहि फार महाग. तोहि तयार नसे. काही ठिकाणी तर लाकड (काटक्ष्या) आणएया-पासून तयारी. एयानतर चूल पेटणार - मग चहा इ. ह्णहणून वेळ फार जाइल. काही ठिकाणी 1चित खारा माल मिळे.

गाडी अशा ठिकाणी लवकर बिघडते. न बिघडएयासाठी जपून व सावकाश चालवएयाचा ह्नयएन करायला वेळ नङ्महता. रहदारी नाही. वातावरण भयाण ओसाड भितीदायक. अशात जर गाडी बिघडली तर हा विचार सारखा मनात डोकावत असे. पण सुद्रवाने साथ दिली व गाडी बिघडली नाही. परमेरि पाठीराखा राहिला. आज पेबेज्ज् गाठणही अशक्ष्य. फार ह्नयएनाची शथल कज्ज्न सूयार्लैंतापूर्वी पेबज्ज्स पोचलो नि हायसे वाटले.

कङ्घणा ब्रुीजजवळ पेबह्व आहे अस कळल होत. कङ्घणा पूल आला. वाटल, आपण आता आलोच. तेथून 6 म्रल दूर पेबह्व. प्रशाची टचाइल. येथे पूर्वी पूल नङ्महता. नुकताच झालाय.

पण योगायोग असा की ब्रुीजपासून वारा दमला ह्णहणून थाबला व आह्णही माख दमलो असून न दमता न थकता 6 म्रल र्जौंतीचे कापले. आजअया ह्नवासाच वणलन करणच कठीण!

अशा तङ्खहेची काहीशी आमची दुदलह्णय इअछाशंी व दुदलह्णय आशावाद आमचेकडे असङ्कयामुळेच आह्णही माख आजच पेंबह्वत आमचा Aवज लावला.

इतक्ष्या उशीरा पोचङ्कयावर इतक्ष्या लहान गावात रहाएयाची यो्रय सोय कह्वन घेणे फारच कठीण! येथे नावाला पचायत होती. आह्यफिस बद. पण ह्नेसिडेंट भेटले. 6 वाजून गेले होते. ह्नेसिडेंटसाहेबाचे कापडाचे दुकान आहे. आह्णही चहा, पोळी इ. घेतल. तेथे 20 प्रसे सवलत मिळवली. आह्णही भूक असूनहि प्रशाअभावी आणखी खा, नाही. नि उणा पुढे जायच आहे ह्णहणून उणासाठी थोडे प्रसे ठेवले. खेरीज येथे प्रसे मिळएयाची शक्ष्यताच नाही. आज आथिलक पर्रििैंथती अएयत बिकट झाली. परतु ह्नेसिडेंटने जेवणाची सोय करएयाचे आिासन दिले - "बोले त्रसा चाले, एयाची वदीन पाऊले' असा हा ह्नेसिडेंट ठरला.

रहाएयाची सोय करएयाबाबत पुन: ह्नयएन केले. नाहीतर सुरक्षिततेबाबत र्जौंत माहिती ंयायची. झोपायअया जागेपासून सामान दूर असेल तर ते पहाटे, सकाळी लवकर मिळू शकेल की नाही विचारायच. बाथह्वम, सडास, प्तयायचे पाणी इ. बाबत माहिती ंयायची. पाहख़न ठेवायच. माणस पाहख़न गावाची माहिती ंयायची. मेन बाजार कोणता? धनवान व दानशूर ङ्मयंी कोण आहेत? ह्नेक्षणिय ठिकाणे, गावाची जनरल माहिती. पुढअया भागातील गावाची, र्रैंएयाची एयातील सभाङ्मय अडचणींची (व सकटे), पखयाची माहिती ंयायची, अशी एक ना दोन हजारो काम व बाबी असतात. कुणी चागला सोबतीला असङ्कयास उखाम! ह्णहणजे सरक्षण व ह्नसग आला तर भाषेची अडचण येऊ नये. झोप कशी सुरक्षित व शात असली पाहिजे. एकान सागितल याना गोपार्ळैंवामींकडे घेऊन जा.

एकाने तेथील हाह्यटेल मालक गोपार्ळैंवामी याचेकडे नेल. ते भेटले. एयानी आमची लगेच रहाएयाची सोय केली. हे हाह्यटेल बाधून झाल होत पण चालू झाल नङ्महत. टेबलावर झोपायची सोय झाली. माख फार अडचणींत. जरा जरी हलल तरी काही ना काही लागायच. आह्णही मेजवर झोपलो. गोपार्ळैंवामी केरळचे होते. केरळअया खूप गप्तपा झाङ्कया. गप्तपा रगात आङ्कया नि इतक्ष्यात एयाचा एक नोकर आला व ह्णहणाला, "आपङ्कया तिकडे साप निघाला आहे.' तो नोकर, हे "तेलगुत' बोलला पण आह्णहाला अदाजाने व एयाअया चर्येवह्वन कळल. ह्णहणून ते तिकडे गेले. तेङ्महा लक्षात आल की एयानी आह्णहाला मेजवरच झोपायला का सागितल. उकडा भात व चटणी याचीहि सोय केली. चटणी चवदार होती. गाव लहान होत, वीज नङ्महती. नारळी पा्रणिलमेचे चादण खूप सुखावह होत. अस चादण मी 1950पयॄत अनुभवल आहे.

पेबह्व सोडून निघालो. 12 म्रलावर वनपरती. तेथे ह्नेसिडेंटअया घरी गेलो. पण तो नङ्महता. वाटेत हाह्यटेलजवळ 25 प्रसे देणगी मिळवली.

नतर एका डाह्यक्ष्टरसाहेबाची (एम. बी. बी. एसश्र्न) भेट घेतली. ते सहकायल करणार होते, पण एयानी दवाखाधयात बोलावल. एयात 4, 4।। तास मोडले. या डाह्यक्ष्टराचे नाव बालकङ्घण. ब्रुाहृणवाडींत एयाचा दवाखाना आहे. याचे नाव ह्रदराबादपयलधत ह्नसिज आहे. फारच नामाकीत व अगएयशील डाह्यक्ष्टर. ह्णहणून रो्रयाची फार गर्दी. ह्णहणून आह्णहाला अधिकच वेळ लागला. एयानी आमची ह्नथम खाएयापिएयाची चा्रकशी केली व एक माणूस दिला नि 1 ह्व. 36 प्रशाचा उपाहार दिला. केवढी ही माणुसकी! आदर, अगएय! नि अचूक निदान! आह्णही फार भुकेलो होतो. एयानी एक माणूस दिला व मचॄट असोसिएशनतर्फे मदत मिळवएयाचे ह्नयएन केले. निरनिरा—या दुकानातून कलेक्ष्शन. ते सुमारे पावणे चार ह्व. झाले. डाह्यक्ष्टरसाहेबाना वेळ नङ्महता नाहीतर आणखी खूप मदत मिळाली असती. एयाची तीच इअछा होती. माख आह्णहाला "आधळा मागतो एक डोळा...' खूप मदत झाली. आमअया ृङ्गीने, आमअया मते फार मदत मिळाली. आह्णहाला वेळ नङ्महता. शेवटी डाह्यक्ष्टरानी पसलनल 5 ह्वपये देणगी दिली. एयानी फाइलल पाहख़न आनद ङ्मयं केला व ह्णहणाले, "अस काहीतरी ठेवलय हे बरयश्र्न. आह्णही सुशिक्षित तुमअयावर वििास ठेवू पण बाकीचे असे काही असङ्कयाखेरीज वििास ठेवणार नाहीत.' पण आमचा अनुभव माख उलट - सुशिक्षितानीच सटिलफिकेट फाइललवर अवििास दाखवला.

ए. पी.अया पहिङ्कयाच मु,ामी - सुलुरपेट येथे एका डाह्यक्ष्टरानी पाच ह्वपये देणगी दिली व मला आ्रषध दिले होते. डाह्य. बालकङ्घणाची कीतिल बडाप,ीतहि आहे. चार साडेचार तास वाटेत घालवले हे आज ह्नथमच व शेवटचेच. या आधी वाटेत थोडी मदत मिळवली. ए. पी. त असे अनेक अनुभव आले.

डाि. बालकजण श्र्नहणजे आश्र्नहाला भेटलेले साक्षातू भगवान श्रीकजणच. वनपरती गाव चागल आहे. या गावात राहिला असतो तर आणखी मजा आली असती. निरनिराळे अनुभव आले. "बडाप,ी' गावात पचायत कायाललयात मु,ाम केला. बडाप,ीहख़न सकाळी सातला ह-ऊाबादअया दिशेने निघालो.

ह्नथम ह्नथम सवल चढ लागले. जडचरलापासून वारा अनुकूल झाला. शेवटचे 20 म्रल र्रैंता ह्वद आहे. नह्यशनल हायवे वाटतो. शेवटी शेवटी सिमेंट कास्क्रुीटचा र्रैंता (टार रोड). शेवटचे 10 म्रल राहिङ्कयावर - ग्रुेटर ह्रऊाबाद सुह्व. वाटेत 2100 फूट उचीवह्वनहि ह्नवास केला. थडगार, ह्नसम, आङ्कहाददायक हवा. 1958ला पूर्वी फं या रोडवर फेरी बोट होती. आता नाही.

एका उतारावर ह्नभाकर पुढे होता व मी मागून येऊन एयाला गाठल नि सापान मला गाठल (असत). तेङ्महा अचानक आह्णहाला उजङ्मया बाजूने एक लाबसडक (आमअया सडकेवह्वन) सपल आडवा गेला. एयावह्वन माझी गाडीच गेली असती. मी ह्नभाकरला ढकलत राहिलो. मी एयाला ढकलतोय हे तो पहातोय पण दूर होइलना. मग मी माअया हस्डलने व शरीराने एयाला दूर सारल. हा मAयम जाड हिरवा सपल होता. आह्णही या सहलींत सहा सात वेळा र्रैंएयावर साप पाहिले व एकदा बरेच साप एका घरी पाहिले. ए.पी.त एकदा तर एका सापाशी रोडवर लहान मुले खेळत असङ्कयासारखी सापाला मारत होती. ठार मारएयाअया उजेशासारखी नङ्महे. नाग लोकाह्नमाणे ही मुले खेळत होती की काय न कळे? पुढे अस ृङ्घय एकदाच पाहिल. ए.पी.च तो. पण एवढ खर की उङ्घण ह्नदेश व दाट अरएये यामुळें बरेच साप या देशात आहेत.

शेवटी तीन चार म्रल राहिङ्कयावर महानगरपालिका हज सुह्व होते. येथे ह्रऊाबाद व सिकदराबाद मिळून ग्रुेटर ह्रऊाबाद ह्णहणतात व एयाला बी 1 एरीया मिळाली आहे. आह्णही सुलतान बाजार विचारत गेलो. वाटेत काही उएसाही तह्वणहि भेटले. एयातील एक पुन: ह्रऊाबादेतच भेटला. आमचेकडे जे महाराङ्ग-ीय पखो होते एयाप्रकी काहींचा शोध घेतला. तर कुठे मराठी आडनावाअया पाटह्ला दिसङ्कया तेथे शिरलो. वाटेतले एक दुकान बद होत, एया दुकानाचे मालक ह्नथम ह्णहणाले, "आघोळ करा... इ.' ह्नथम आह्णहाला वाटल खरच ह्णहणताहेत. पण मग लवकरच Aयानात आल की उपहासाएमक बोलताहेत. ते ह्णहणाले, "तुमचे सएकार होतील, मिरवणुका निघतील. तुह्णहाला नोकरी सोडून हे धदे करायला कोणी सागितले?' हे ऐकून आमचे मनोध्रयल खचेल असे एयाना वाटले. हे ते कुिएसतपणे ह्णहणाले पण नियतीनें हे शरद खरे करवले. कारण आमचा पहिला सएकार या सफरीत भा्रयनगर (ह्रऊाबाद)लाच झाला. दोन तीन सएकार झाले. येथून आह्णही भाषणे णायला लागलो. मा. निमललाराजे भोसले, ए.पी.चे माहिती मखी पी. ङ्मही. नरसि"हरावजी याचेबरोबर सधमान करएयात आला. पुढील काळात हे पतह्नधान झाले.

भारत सहलीत आह्णही पुएयाअया सवालत जवळ आलो ते ह्रऊाबादला. ह्रऊाबादपासून 350 म्रलावर पुण आहे. छ.क. 9 वर आहे. भारत सहलीत आह्णहाला काहींनी विचारल, तुह्णही वाटेत किती वेळा पुएयाला गेलात? नियती वेगवेग—या मागालने कधी कधी काही काही गोङ्गी वदवतश्र्न असते हेच खर. वरील माणसाचे वंएव ह्णहणजे वा वा वेलकम टू ह्रदराबादच! आह्णही ह्णहटल होत ह्रदराबादला जाएयासाठी एवढा खास घेतोय खरा, पण तेथे तसच काही चागल घडल पाहिजे. पण हे र्"ैंवागत' पाहख़न सदलच झालो. जस ह्रदराबाद जवळअया 10 म्रलात एके ठिकाणी चहा घेतला नि एयात माशी पडली तर हाह्यटेलवाला चहा बदलून देइलना. अखेर दिला एयाने. आह्णही सायकली, सवल सामान घेऊन ही वरात महाराङ्ग-मडळाचे सचिव कायमखाने याचेकडे गेलो. हे रिटायडल कलेक्ष्टर, परभणी आहेत अस मग कळल. सवल सङ्मिहलस ए. पी.त झाली. पण ते माहित होएयापूर्वी मी एयाना "डायरेक्ष्ट' विचारल होत, "रिटायडल कलेक्ष्टर कोण? आपणच का?' अस एयाना कुणीच कधी विचारल नसेल. कायमखाने साहेबानी आमची रहाएयाची सोय मडळात केली. पण येथील मडळात रहाएयाची सोय नाही. आह्णही मडळाअया आह्यफिसमAयेच राहिलो. आह्णही मडळात गेलो. आह्णही कायमखाने याना ह्णहटलही की चि÷ी णा पण ते ह्णहणाले, चि÷ी दिली तरी एया वाह्यचमनला वाचता येत नाही. ह्णहणून उपयोग नाही. या वाह्यचमनचे नाव लि"गया. एयाने व इतर अनेकानी बराच ताप दिला - शेवटपयलधत. भा्रयनगरअया मु,ामात लि"गया दरवेळी विचारी कधी (परत) येणार (बाहेह्वन) - मग आह्णहाला फार व्रताग येइल नि आह्णहाला टाइलम लिमिट नाही. येथील मडळातच पडित याचे छाया लाह्यज आहे. तेथे जेवणाची कायमखाने यानी आमची सोय केली. (काही दिवस - फ्रुी) बगलोर मडळात जेवणाची सोय होती. पण आह्णहाला उपलरध झाली नङ्महती. आह्णहाला वाटायच अशी सोय झाली तर! पण आमचे कायलक्रुम - भेटीगाठी इ.मुळे आह्णहाला एयाचा विशेष फायदा झाला नाही. ह्णहणून आह्णही येथे दोन तीनदाच जेवलो. पण आज राखी ही खानावळ बद होती नि उणा तर श्रावणातला सोमवार!

येथे बह्यडमिंटन इएयादी खेळायला येणाङ्खयानी माख र्ैंवागत केल, धीर दिला. उखोजन दिल. प्रकी नदु बाम यानी तर आह्णहाला नतरअया राखीसाठी "ब्रुाहृण' ह्णहणून बोलावल. ते बी.काह्यम. आहेत. मराठीतील चिखपट कथालेखक श्री. ना. ग. करमरकर हे याचे नातलग होत. नदु बाम हे येथे अनेक वर्षे रहात आहेत. नदुची येथे फार ओळख आहे. एयाचे घरी चहा झाला. श्री. तादुळवाडीकर व एयाचे चिरजीव खेळायला मडळात येतात. नदुचे हे मिख आहेत. नदुमुळे एयाची ओळख झाली. तादुळवाडीकराअया चिरजीवाना ह्नभाकरच घडह्लाळ रिपेरकरिता दिल. एयानी मोफत रिपेअर केल. र्िैंह्न"ग घातली. फराळ दिला. गुडलपेट - ह्णह्रसूर र्ैंटेटमAये बद पडलेल घडह्लाळ येथे सुह्व झाल. ह्नभाकर सारखा ह्णहणत असे की रिपेअर कह्वन घेऊया पण मी ह्णहणे की जेवाखायची पचाइलत आहे तर कसल रिपेअर करतोस? नि चागङ्कया मोठह्ला गावी कह्वया. नि हा सुयोग आला - तादुळवाडीकर याची "पाह्यप्तयुलर वाह्यच क' आहे. सुलतान बाजारात बरेच महाराङ्ग-ीयन रहातात.

श्री. बाम याअया घरी खूप गप्तपा मारङ्कया. एयानी एयाची बहीण "लता' हिची ओळख कह्वन दिली. लता बाम तर खूप गप्तपा माह्व लागङ्कया. आह्णही फारच चाट झालो. मग कळल की एया शिक्षिका आहेत. वतलमानपखाना वाताल छापएयासाठी आमचे बाबतींत "इटर्रेैंट' असतो. अगएयशील लोकाना आमचे बाबतींत "इटर्रेैंट' असतो. लहान मुलामुलींना असतो.

आपङ्कया सायकल ह्नवासाचा हेतू काय? याचे उखार देणे अवघड जाइल. कारण विचारणाङ्खयाची अपेक्षा वेगवेगळी असते. ृङ्गीकोन फार ह्नकारचे असतात. एयामुळे बहमदा या ह्नूाचे उखार देणे ह्णहणजे सकटच वाटे. माअयाह्नमाणेच अनेक देशी परदेशी ह्नवाशाचे, सायकल ह्नवाशाचे मत आहे. आज मऊासनतर मी र्ैंनान केल. राजधानी ते राजधानी. कारण मAयतरी मी आजारी होतो (नायडुपेठ 2।। दिवस) व किएयेक ठिकाणी र्ैंनानाची साधी (चागली) सोय नङ्महती. मऊासनतर आह्णही अया मागालने ए. पी. चा ह्रदराबादपयॄतचा ह्नवास केला तो बराच भाग ओसाड, उजाड आहे. आज सकाळी सेक्रुेटरी कायमखाने यानी आह्णहाला सालारजग ह्णयुझियमचे डायरेक्ष्टर देवकर याना चि÷ी दिली आमचेकडे. तसेच कायमखाने साहेबानी आह्णहास चहा व साबुदाणा खिचडी दिली. मग काय म,ााच मजा! सहलीला निघाङ्कयापासून साबुदाणा खिचडी ह्नथमच खातोय (नि उपवासाला). राजगिरा, ताक इएयादीहि. नतर पुन: नदुकडेहि खिचडी-ताक... आज तिसरा श्रावणी सोमवार. मला उपवास. ह्नभाकरने सहलीपुरते उपवास केले.

सालारजग ह्णयुझियमश्र्न अति सुदर आहे हे मी सागायला का पाहिजे? हे जगह्नसिजच आहे. ह्रदराबाद ह्णहटल की चारमिनार व मग गोवळकोंडा नि सालारजग ह्णयुझिअम डो—यासमोर येतात. एकटह्ला माणसाने जमवून तयार केलेला असा हा सग्रुह जगात सवाॄत मोठा आहे, अस ह्णहणतात. जस पुएयाच केळकर सग्रुहालय.

गोवलकोंडह्लाची कुतुबशाही, एया शाहीतील राजघराएयातील माणसाने उभी केली आहे. "चारमिनार' तर ह्रदराबादचे भूषण आहे. ह्रदराबादअया जी.पी.ओ.मधून आमची पख आह्णहाला येत होती. महाराङ्ग- निवासात अयाची ओळख झाली एया ङ्मिह. जी. पडिताचे हे पख आहे. एयाचे सागलीहख़न काडल आल. धाडसी मोटरसायकर्लीैंट आहेत. एकटे एका दिवसात 500 म्रल मोटरसायकल चालवतात. मोटरसायकल बी. एस. ए.ची आहे.

नर्मैंते न शारबास!

दुचाकी बहाजरानो, आपली इषाल, महखवाकाक्षा अजोड आहे, अतुलनीय आहे. बेंगलोरनतर साधारण महिधयाभरात आपण इतका ह्नचड ह्नवास केलात हे वाचून मन थ, होते, अचबा वाटतो. ह्णह्रसुर, मऊास, केरळ तर आपण पूणल केलच आहे. आता ह्रदराबादवर आपण र्ैंवारी करणार असे आपङ्कया पखावह्वन समजते. तरी आपला पुढील ह्नवास सुखाचा, बिनतक्रुार पार पडो हीच शुभेअछा! कळावे.

आ.

ङ्मही. जी. पडीत.

ता. क. ह्रदराबादनतर पुढे कुठे ते कळवावे.

आभार.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch12

सुरवातीपासून उलटह्ला वाङ्खयाने पाठलाग केला पण आमअया पाठीमागून नङ्महे तर तोंडावज्ज्न. समोरासमोर लढणारेच खरे योAदे होत.

आह्णही आज नायडूपेठचा नाद सोडून दिला. मऊास राअयातून 32 म्रल ह्नवास कज्ज्न मग आध्रुात शिरलो. आध्रु ह्न. लागला. आह्णहाला केरळात सागितले होत की अ.झ.चा काही भाग फार उजाड आहे. एयाह्नमाणे हा भाग होता. पुङ्घकळ ठिकाणी झाडी - झुडपे - गवत - हिरवळ आहे पण एयाचा उपयोग नाही. र्रैंएयाजवळची झाड ह्णहणजे इतकी दूर आहेत की एयाना र्रैंएयापासून दूर असलेली झाडेच ह्णहटल पाहिजे. ह्णहणून एयाचा सावलीसाठी - र्रैंएयावरअयाना उपयोग होऊ शकत नाही की वारा अडविला जात नाही. झाडी असलेङ्कया ह्नदेशापेक्षा ओसाड ह्नदेशात फार वारा फार वेगाने वहातो - जाणवतो. आता अ.झ. ह्णहणजे ओसाडह्नदेश अस समीकरण झाल.

पण तरीही आध्रु ह्नदेशात फुलपाखरे फार आढळली. अ.झ.त फार अजब, चमएकारिक अनुभव आले. तेथे निवडुगाना कमळासारखी व काही निवडुगाना लहान लहान लाल फुले आलेली आढळली. निवडुग आणि फुले हे किती विचिख पण रह्णय माख! नििैचतच वाळवटात "ओअह्यसिस!'

शेवटी सायकाळी 5 नतर सुलुरपेटला आलो. अ.झ. त "पेट' उपपद लागून फार गावे आहेत. उदा. सुलुरपेट, नायडुपेट, सूयलपेठ, जगाइल पेठ, काजीपेट पण फार काय शनिवार पेठ, रामचऊ पेठ इ. या पेठा ह्णहणजे बाजारपेठाच. अशी गावे बाजारपेठा असतात, ङ्मयापारी असतात वा आ्रणोगिक रिएया विकास होत असतो.

सुलुरपेठेत मोटर र्ैंटस्डजवळ एकजण भेटला. एयानेहि ह्नकतिवर चचाल केली व इतर सवल ह्णहणत तसच ह्णहणाला की माझी (कानिटकर) ह्नकती चागली आहे पण ह्नभाकरची नाही. रोज काह्यफी न पिता दूध प्तयायचा एयाने स,ा दिला. ह्णहणून यापुढे रोज शक्ष्यतो एकदा तरी दूध पित जाणार व तस केलहि. माख काह्यफीला सवर्लैंवी रजा दिली नाही. यापूर्वी गुडलपेटला (ह्णह्रसूर) एकाने रोज केळी खात जा असा स,ा दिला.

आह्णहाला नेहमी नगरपालिका नसेल तेथे पचायत बोडल आह्यफीसची जज्ज्री असे. कारण पचायत बोडलने आह्णहाला अनेकदा आसरा दिला आहे. एक राख रहायसाठी पचायत बोडल सहसा पचाइलत आणत नाही. पण पचायत समितीने (इ.ऊ.ज.चे आह्यफिस) माख आह्णहाला कधीच "हात' दिला नाही. पचायत समितीकडे असा हात मागायला गेङ्कयावर एयानी नेहमीच हात झिडकाह्वन आमची रहायची पचाइलत केली. नि या गावातहि आधी कायाललय सापडल ते पचायत समितीच. बहमतेकाना सुशिक्षितानाहि वरील दोन आह्यफिसात फरक आहे हे कळत नाही. नि एयातून आह्णही पचायत बोडालअया कचेरीची चा्रकशी केली तरी लोकानी पचायत समितीत पाठवल.

आह्णही गावात शिरलो की किएयेकदा आमअयाभोवती गर्दी असे. अशाप्रकीच एक फार तर चवथी, पाचवी इयखोतला बालक असेल, एयाने र्ैंवत:हख़न आह्णहाला खुणेने सागितले. मी तुह्णहाला (यो्रय, अपेक्षित) जागी नेतो चला.. नि एया मुलाने अङ्कपावधीत पचायत बोडलअया कचेरीत सोडल. आह्णहाला या गोङ्गीच आञ्च्यल वाटङ्कयावाचून कस रहाणार? अ.झ.तील हे आमच मु,ामाच पहिल गाव - तेलगु आमअया कानावर नुकती कुठे पडू लागली होती. जे इग्रुजी शिकलेङ्कयाना, पचायत समिती आह्यफिसात काम करणाङ्खयाना जमल नाही ते या लहान मुलाने मूकपणे (तो बोलका होता, पण भाषाच...) कज्ज्न दाखवल. खेरीज मुल - मुली शाळेत देखील आह्णहाला ह्नैन विचारायला घाबरत. पण याने सवाॄवरच कडी (कमाल) केली, धाडस केल.

एक मुलगा आमअयाजवळ येतो काय, खुणेने चला ह्णहणून मी दाखवितो ह्णहणून चुटकीसरशी यो्रय जागा दाखवतो काय? आह्णहीही एयाचे मागे गेलो काय?

आह्णहाला भारतात बालकानी बहमतेक सहाय केल यात शका नाही. पण मागल दाखवणाङ्खयात या बालकाचा क्रुमाक पहिलाच. अशी बालके, माणसे असङ्कयावर निदान आह्णहावर तरी भाषेची अडचण का यावी हेच कळत नाही. अनेकाना वाटत दक्षिणेत आह्णहाला भाषेची फार अडचण आली असेल. पण सुलुरपेट सार्रूया लहान गावी देखील असे अनुभव आङ्कयामुळे ती अडचण दूर झाली. एक्ष्झिक्ष्यूटिङ्मह आह्यफिसरसाहेबानी पचायत बोडल कचेरीत रहायची सोय केली. अखेर अ.झ.तङ्कया पहिङ्कया मु,ामाची सोय झाली. पण आह्णहाला काय माहित की उणापासून नायडूपेठला 2।। दिवस नाइललाज ह्णहणून राहाव लागणार आहे. सवालत अवघड काम ह्णहणजे (राखी) रहायची सोय करणे. नि हे सकट रोजच. एयासाठी पुङ्घकळदा फार श्रम करावे लागत, झगडाव लागे. या कारणामुळेहि गावात लवकर पोचणेच इङ्ग.

पण ह्णहणून आज येथील ह्नमाणपख मिळवता आल नाही. येथील लेखनिकाने दहा-वीस "ीळलह'(श्रीमत) माणसाची नावे व पखो दिले. शेवटी पुरे दानशूर पुरे ह्णहणाव लागल. अस ह्नथमच झाल. अ.झ.त अनेक गोङ्गी ह्नथमच घडङ्कया इतकच नङ्महे तर ह्नथमच व एया शेवटअयाहि बहमतेक ठरङ्कया. अ.झ.चा हा अनुभव सवलख आला. तो येथील मातीचा व पाएयाचा आहे का की काय न कळे? आधी खासदायक अनुभव येत व आले की ताबडतोब अ.झ.सोडून पळून जाव अस वाटे. पण नतर अस अगएयशील - आदरातिखय आढळे की येथून कधी जाऊच नये अस समिश्र तेही आधी कडू मग गोड असच मला जीवन आवडत. ह्णहणून अ.झ. फार आवडला. तरीही आह्णही केरळ, आध्रु ह्नदेश, ह्णह्रसूर, रार्जैंथान, गुजराथ असे आदरातिखयाह्नमाणें क्रुम लावतो

इअछाशंी असेल तर सायकल मागल दिसेल! या लेखनिकाने दिलेङ्कया नावाप्रकी डाह्य. राममूतिल याचेकडे (दवाखाधयात) गेलो असता एयाअया ह्नथमदशलनी अविभालवावह्वन, बोलएयाचालएयावह्वन, सभाषणावह्वन, अस वाटल की येथे काही आपली डाळ शिजत नाही. पण हेच ए.पी.चे व्रशिङ्घटह्ल! आधी अस पण मग - एयानी आह्णहाला ह्वपये पाच देणगी ह्णहणून दिले. मी मला "बर' नाही सागितङ्कयावर एयासाठी एयानी आ्रषध दिल. फ्रुी! नतर बस र्ैंटस्ड जवळअया हाह्यटेलात गेलो. एयान बरच लेक्ष्चर दिल पण एक ह्वपया देणगी दिली. सेक्रुेटरी, के. बी. एसश्र्न. डरङ्कयू, बाह्यइलजश्र्न र्होैंटेलकडून एक ह्वपया देणगी लाभली. माझी तरयेत ठीक नङ्महती - थोडासा ताप - अशंपणा ह्णहणून आणखी कुठे गेलो नाही (व मु्रूय ह्णहणजे जह्वरीपुरते मिळाले). पण तरीही एकदरीत आज तरी थशश्रलिाश ींि अविहीर झीरवशीह छान झालय. इथे डास भरपूर व दणदणीत!

माझी ह्नकती साधारण होती. भरमसाठ उलटा वारा तोही शेवटपयॄत! ह्णहणून 19 म्रल पार करणे फार फार अवघड!

वाटेत एक मोटार भेटली. आह्णही हात केला (नर्मैंकाराचा, थाबएयाचा नङ्महे) व आमचेपुढे थाबली. सवल दारे उघडून बाहेर आले ह्णहणून आह्णहाला (ह्नथम) आञ्च्यल वाटल. मग कळल की श्री. व्रण यानी या मोटारीत जे आता आह्णहाला भेटले एयाना (श्री. मेहता, निपाणीला तबाखूचे ङ्मयापारी आहेत) दूरAवनी केला होता. ह्णहणून नायडुपेटअया मु,ामाचा ह्नू आणखीनच सोपा झाला. काल आह्णहाला सुलुरपेटह्लात रहावे लागले ह्णहणूनच आज ही गाठ पडली व नायडू पेठचा मु,ाम फार सुकर झाला.

आज दुपारी 12 वाजता नायडुपेठला पोचलो. कपनीतर्फे हाह्यटेलात जेवण (दाक्षिणाएय, ए. पी. च) जी. बी. बीडी फह्यक्ष्टरीअया र्गेैंट हाऊसमAये माडीवर झोपला. श्री. मेहता यानी पुढे जाऊन आमची उतरएयाची उखाम सोय कह्वन ठेवली होती. जेवलो. लगेच झोपलो. तरयेत ठीक नङ्महती ह्णहणून काह्यटवर झोपलो. राखी कपनीचे मालक व कपाश्र्लडर गप्तपा मारत होते. माअया ह्नकतिचे वतलमान समजताच एयानी ताबडतोब एया कपाश्र्लडरना माझी ह्नकती तपासायला पाठवले. एयानी माझी ह्नकती पाहिली. 11 आएयाची एक गोळी दिली. (कपनीचा खचल)

आह्णही रोज ह्नवासाला निघताना (निघएयापूर्वी) (ह्नवास नसला तरीही) श्री. गुज्ज्देवदखााअया र्ैंवामींसह "चिखास' नर्मैंकार कह्वन निघत असू. हे चिख प्तलर्ह्यैंटीकवर छापलेले आहे. प्रशाअया पाकीटावर दशलनी भागावर लावलेले आहे. हा फोटो मी पुएयातून र्रैंएयावरअया ताएपुरएया दुकानातून घेतला. तेथे अनेक देव देवताचे फोटो होते. मला कोणता हवा आहे हे मी सागितलच नाही. मी दोन तीन देवताचे फोटो पाहिले होते. पण एया विक्रुेएयाने मला श्रीगुज्ज्देवदखााखयाचाच दिला हा केवढा सुयोग!

तर मी काय सागत होतो. या र्तिैंवरीला मी आज सकाळी निघताना नर्मैंकार करायचा विसरलो. (अथालत आठवण झाङ्कयावर लगेच केला. 1चित र्रैंएयात आठवण यायची मग तेथेच उतह्वन नर्मैंकार कह्वन पुढे जात असू) नि काय असेल ते असो पण विसरलो की तोही (दखा) आह्णहाला विसरतो की काय न कळे नि मग सकटे अडचणी सरत नाहीत.

ह्णहणून की काय आज मी बराच आजारी पडलो. पण एयाला शरण गेलो. लगेच ही मोटार भेटली. आह्णहाला रहायची उएकङ्ग सोय झाली. राखी "मेडिकल हेङ्कप' मिळाली. पण परमेरि कुठे कुठे दशलन देइलल, ह्नचिती दाखवेल, काही सागता येत नाही.

"तुम हो बडे बलवान, ह्नभुजी मेरी लाज रखो' अस अनधय भावाने शरण जाताच तो सद्रव आपली हाक ऐकायला तयार असतो. आज घातवार होता.

दुसरे दिवशी 15 आह्यर्गैंट. र्ैंवातखय दिन नि सहलीचा 54वा दिवस. श्रावण शु. 8. पण मला आज कुठेही फिरायच, खाएयाच र्ैंवातखय नङ्महत. कारण मी आजारामुळे क्षणभर परतख झालो होतो ना! ह्णहणून फार आ्रषधे घेतली. आजअया इतक आ्रषधपाणी ळि र्िींरिींळींू रवि र्ींरीळशींू कधीच एका दिवसात घेतल नाही. कपनीचे मालक, कपाश्र्लडर व ह्नभाकर यानी माझा आजार घालवएयाचा - एवरित - चग बाधला होता. तापाअया द्रएयास हे परतवून लावू पहात होते.

आज 15 आह्यर्गैंट - गोडधोड खाएयाचा दिवस. परतु मी नुसती (गो—या, पावडरी, आ्रषधे) किएयेक कडू आ्रषधे घेत राहिलो. याला जीवन ऐसे नाव! काह्यफी मधून मधून घेतली.

"आज हिमालयकी चोटी से फिर हमने ललकारा ह्र, दूर हटो दूर हठो ऐ दुनियावालो हि"र्दुैंथान हमारा ह्र। (बाह्यह्णबे टाह्यकीजअया "र्किैंमत' मAये हे गीत आहे) अस आह्णही ह्णहटल.

सुमारे डिसेंबर 64 कि"वा फेब्रुुवारी 1965 पयलधत पुएयाला जाव, लगेच पारपख (पासपोटल) मिळाले तर परदेशी जाव अथवा मिळेपयलधत सरकारी नोकरी धरावी. (मला 16-7-65 - 25 वर्षे पूणल होत होती.) पुएयाहख़न निघताना वाटल, देहलीहख़न पारपख वाटेतच सहज मिळेल नि तसच बाय रोड परदेशी जाव, ह्णहणून निघताना जगह्नवासाला निघालो. पण जगाचाच एक भाग बनलेङ्कया, जगाची आवखाी बनलेङ्कया या ह्नचड देशाचे धावते दशलन कह्वन आलो.

दुसरे दिवशी सकाळी उठता उठताच जागा सोडून दुसरी जागा र्िैंवकारावी लागली. आज थोडा भात - दूध खाएयास अनुज्ञा मिळाली. दुपारी जरा झोप झाली. मी काल दिवसा झोपलो .

जी. बी. अह्यधड कपनीचे मालक फारच चागले! एयानी ह्नमाणपख दिले.

मी ह्नभाकरला सहज ह्णहणालो, मला ृङ्ग तर लागली नसेल ना? कारण सवलजण ह्णहणत आले माझी तरयेत चागली आहे. कुणाची ृङ्ग तर लागली नसेल ना? ह्नभाकर ह्णहणाला नििैचत लागली आहे. पण आता येथे ती काढायची कशी? ृङ्ग काढता येणारी ङ्मयंी कुठून आणायची? ृङ्ग काढायला हवी आहे हे सागणार कस? ृङ्ग काढून घेता येइलल अशी महाराङ्ग-ीयन ैंी कोठून कशी भेटणार?

पण आह्णही जिज पणाला लावली. ह्णहणून कोणताही "पण' जि"कणे कठीण ते काय? जिजीपणापुढे कुठलाही "पण' (परतु) कसला टिकायला? आमअया समोर जे उपाहार व भोजनगह होते तेथे आमची जेवायची कपनीने सोय केली होती. तो केरळी होता. नि केरळह्नमाणेच आमअयाबजल एयाला आिएमयता वाटत असे. एयाअयाशी आमचा परिचयही वाढला होता. सात पावले चालङ्कयावर जर म्रखी होते, तर येथे आता दोन दिवस होऊन गेले मग निदान केरळसार्रूया अगएयशील माणसाशी सलगी होणार नाही तर काय होणार? एयाला साधारण हि"दी व इग्रुजी येत असे. नि भारतात खुणाची भाषा एकच आहे.

ह्नभाकरनें महएह्नयासाने जमेल एया भाषेंत व खुणेने एयाला सागितल की फोडणी करतात एयात जे पदाथल वापरता ते दाखवा. एयाने तसे करताच एयातून थोडी मोहरी आणली. नतर मीठही मागितल नि आमच काम मु्रूयएवे भागल. मीठ - मोहरी हे ृङ्ग काढएयातील ह्नमुख पदाथल होत. पण आता अमि पाहिजे ना! अमि लवकर ह्नसम झाला. आह्णही रहात होतो तेथे बिनवापरातङ्कया सिमेंटअया शेगडह्ला होएया. एयात कागद, काटक्ष्या-कुटक्ष्या, विडह्लाची थोटके इ. (विडी कारखाधयात विडह्लाअया "थोटकाना' हो तोटा कसला?) सामुग्रुी आगकाडीने पेटवून "वधिह' निमिलला.

तिधही साजेची वेळ ृङ्ग काढायची मानतात. करल तिधहीसाज झाली. मी माडी घालून बसलो. ह्नभाकरने मु्रूय ैंी भूमिका घेतली. माझीच ृङ्ग काढायची होती व मीच "ृङ्गी'चा मखही येत होता तसा व तेवढा ह्णहटला. अशी दुहेरी भूमिका केली. एखाणा कह्यमेङ्खयाने र्ैंवत:चा र्ैंवत: फोटो काढावा तशी एक ह्नकारे माझी ृङ्ग मी काढली (काढवून घेतली). यात कह्यमेङ्खयाची भूमिका ह्नभाकरने केली. पण ह्णहणून उणेपणा आला नाही. श्रAदा असङ्कयावर काय!

मीठ-मोहङ्खया अमित टाकून दिङ्कया. फार घाण आली. घाण आली की ृङ्ग पडली होती अस मानतात. नतर उलट ह्नभाकरवर "पडू नये' ह्णहणून एयाची मी काढली. यापूर्वी आ्रषधानी माअयावर विशेष परिणाम केला नङ्महता. पण ृङ्ग काढङ्कयावर इतका मी बरा झालो की दुसङ्खया दिवशी सकाळी सायकलवर बसून - सामान लावून 34-35 म्रल सहल केली. इतकच काय पण वाटेत एका राखीहख़न अधिक कुठेही मु,ाम न करता भा्रयनगरला पोचलो. यानतर माअया तरयेतीमुळे मु,ाम वाढवायचा ह्नसग आला नाही. ह्नभाकरची पाळी राहिली होती. ह्णहणून तो वाराणसीला आजारी पडला. यानतर जेथे जेथे महाराङ्ग-ीय, आमची ृङ्ग काढतील अशा िैंया भेटङ्कया, एयाचेकडून ृङ्ग काढवून घेतली.

अथालत आह्णहाला या ृङ्ग काढएयाअया ृङ्गीचा फार फायदा झाला. दुङ्ग ृङ्गीला अमित जाळून आह्णही पुढे निघालो. अडीच दिवस नायडू पेठेत अडकून पडलो होतो. कोणी यास "अधश्रजा' ह्णहणेल पण "ृङ्गीने' दिलासा मिळाला!

नकाशाने ए.पी. ह्नमाणेच चमएकार दाखवायला सुह्ववात केली. तरीही आह्णही या नकाशावर विसबून राहख़ नये हे र्जौंत ह्नमाणात आह्णही ऊोणाचलमश्र्न वह्वन पेबज्ज्ला गेलो तेङ्महाच शिकलो. एयाचे असे झाले -

नकाशात अतर 26 म्रल दाखवले होते पण एकेवेळी ह्नएयक्षात 34 म्रलाचा ह्नवास करावा लागला. हा कसातरी केला. फार तहान लागे. वाह्यटर बह्यगच पाणी फार वापरल.

या ह्नवासातच वाटेत दुह्वन एक उच मोठा (चतुङ्घपाद) ह्नाणी साधारण धावत चाललेला आढळला. आह्णही जरा घाबरलो. दुह्वन हा ह्नाणी फार उच वाटला नाही. एकदा वाटल लाडगा वग्ररे तर नाही ना? पण ह्नएयक्षात तो एक कुखा होता. तो अगदी वेग—या जातीचा कुखा होता. तो उच होता, पण जाड नसून कशही नङ्महता. एयाला मAयम केस होते. एयाचा रग नेहमी पहाएयातङ्कया कुखयासारखा नङ्महता. शिकारी कुखा असेल कदाचित. एयाचा मालक जवळपास नङ्महता. पण हा कुखा एयाअया दिशेला आह्णही जात होतो एयाच र्रैंएयाने, एयाअया वाटेला चालता झाला. आह्णही आमची मागलक्रुमणा चालूच ठेवली.

आज फार ऊन! उकाडा. झाडेझुडपे जवळ जवळ नाहीतच. उजाड, ओसाड भाग फार. एयातून हा राङ्ग-ीय मागल नङ्महता. आता आह्णही नह्यशनल हायवे 5 सोडून ए. पी. अया अतगलत साAया मागालने ह्नवास कह्व लागलो. खर तर आह्णही नह्य. हा. 5ने ह्नवास करायला हवा होता. पण एयामुळे ह्रदराबादला भेट देणे अवघड. कारण हा र्रैंता सोडून सुमारे 250-270 म्रल आत जाव लागल असत व एयाच र्रैंएयान परत याव लागल असत.

रेनिगुटातील प्तयूनने आह्णहाला ध,ाच दिला. एयाने आह्णहाला पाच ह्वपये सुटे आहेत का विचारले. हा पहिला ध,ा! कारण आमचेकडे दक्षिणेत तरी बहमधा पाच ह्वपयेदेखील खिशात असण कठीण. अथालत आह्णही "नाही' सागितल. पण तो आह्णहाला पाच ह्वपये सुटे आहेत अस विचारत नसून पचायत बोडालअया ह्नेसिडेंटने घह्वन आह्णहाला प्तयूनअया हाती पाच ह्वपयाची देणगी पाठवली होती.

पण या आधीचा ह्नसग (अनुभव) असा की ह्नभाकरने देणगीबजल एयाचेशी बोलणे केले होते. तेङ्महा ते ह्णहणाले "जेवायची हवी तर सोय करतो' नि आह्णही तर तेङ्महा उपवास सोडला होता. ह्णहणून उपासामुळे पुन: जेवणे अशक्ष्य. खेरीज आह्णहाला वाटखचालला प्रसे लागतात. वाटेत प्रसे, जेवण खाणे मिळवणे अशक्ष्य.

वरील प्तयूनने जेङ्महा पाच ज्ज्पये ह्णहटल, तेङ्महा वाटल हा 5 ज्ज्. आपङ्कयाकडे मागत आहे - मग वाटल सुटे मागत आहे पण जेङ्महा एयाने 5 ज्ज्. हातात दिले व "ह्नेसिडेंट' अस बोलला व एयाने दिले आहेत अस खुणेने व मोडक्ष्यातोडक्ष्या हि"दी इग्रुजीत सागितले तेङ्महा ध,ाच बसला, पण गोड ध,ा! या आध्रुह्नदेश मधील पाणी कितीहि प्तयायल तरी तहान भागत नङ्महती. रेनिगुटाहख़न निघालो. सवल जगलमय भाग! चोर, दरोडेखोर व हि"ैं िापदाच भय!

मगळवार होता ह्णहणून वाटल श्री दुगालदेवी आज तू कोपली तर नाहीस ना? श्री गुज्ज्देव दखा आज तुझी कपा थोडी आटली का?

जेङ्महा आह्णही रेनिगुटा सोडून निघालो तेङ्महा आज पचागाह्नमाणे अशुभ वार आहे हे आमअया Aयानीमनीहि नङ्महत. अशा गोङ्गींचा आमअयावर ह्नचड पगडा नङ्महता - नाही - ह्णहणूनच हा उपक्रुम पार पडला. अशा गोङ्गी आह्णही मयालदेनेच मानतो.

आज इतका भयानक दिवस ठरेल याची आह्णहाला सुतराम कङ्कपना नङ्महती. आज येथे आधीच समजङ्कयाह्नमाणे जगल व थोड माऊटनि"ग - एयात नह्यचरल क्रुाह्यसि"्रजची भर (माख बहमतेक ठिकाणी पाणी नङ्महत व जेथे होत एयातून तशीच वाट काढली.)

अशीच कथा ही एका क्रुाह्यसि"्रजची :-

आह्णही ह्नवास करतानाचा हा सकाळी 8, 9 चा सुमार असेल. दूरवर एक क्रुाह्यसि"ग दिसल. - छर्रींीीरश्र उीिीीळसि ह्णहणजे जेथे लहान ओढह्लावर लहान पूल (मोङ्खया) बाधलेले नसतात - महाराङ्ग-ात असे काही ठिकाणी पूल आहेत तर काही ठिकाणी फार वाइलट र्रैंता तर काही ठिकाणी नदीकाठासारखा - दगडाअया सहायाने केलेला पिचींगसारखा र्रैंता पण अ.झ.त अशा बहमतेक ठिकाणी सिमेंट कास्क्रुीटचा असतो - नि अशा ठिकाणी र्रैंएयाला क्रुाह्यस कज्ज्न न्रसगिलक पाणी - न्रसगिलकपणे र्रैंएयाला न जुमानता वहात रहात वा वाहख़न जात एयाला नह्यचरल क्रुाह्यसि"ग ह्णहणतात. हे येथे जरी सिमेंटच असल तरी इतर र्रैंता - बिनसि"मेटचा, बिन खडीचा.. मातीचा..

या क्रुाह्यसि"गवर काही तरी पडलेल होत. एयावज्ज्न मला एकदम या ह्नवासात सातारलाच सुरेश महाजनी यानी सागितलेली गोङ्ग आठवली. एयाना - माख राखी - एका लूलश्रश र्ींिीीमAये एका ओढह्लाजवळ माणूस झोपलेला दिसला व ते येताच उठला. पण तो माणूस (सा) रखवालदार निघाला नि एयानी सुटकेचा िास सोडला होता. पण आमअया नशिबी काय आहे कुणास ठाऊक?

मला वाटल पखालीसारख काहीतरी आहे. तर एकदा वाटल कुणी चतुङ्घपाद (दबा धज्ज्न बसलेला) आहे. ह्नभाकर पुढे जायला धजेना. पण मला पुढाकार ंयायला हवाच होता नि तो मी क्षणाचाही विलब न लावता घेतला नि आह्णही पहातो तर काय! एक माणूस आहे. वाटल झोपलेला आहे -का कायमचा झोपला आहे? पण आह्णही इतर सवल वाहनाह्नमाणे घाबरत पुढे सरकलो.

आह्णही माख ह्नचड घाबरलो. इतके की आह्णही बराच वेळ काही म्रल अतर - एकमेकाशीहि काहीच बोललो नाही. नाहींतर एरङ्मही आह्णही बहमधा सार्रूया गप्तपा मारत होतो. पुढअया ह्नवासाअया, आजअया कायलक्रुमाअया - आतापयॄतअया ह्नवासाअया वा कालअया गावअया इ. इ. आह्णहाला भारतात काहींनी विचारल की तुह्णही र्रैंएयावज्ज्न कसा वेळ घालवता - गप्तपा मारङ्कया तर कोणएया विषयावर.

एकदा वाटल आता माणस भेटली तर जरा बर वाटेल तर मग उलट वाटल कोण असतील ती? थोडह्लाच वेळात रोड रिपेअर करणाङ्खयाप्रकी मुकादम वग्ररे भेटला - एयाने आह्णहाला शुभ चि"तले..!

या र्ैंथळानतर अवंया चारच म्रलावर आमचा वेग मदावला. नङ्महे सपलाच. आह्णही जरी घाबरलो होतो तरी मुठीत सायकली व जीव घेऊन बेफाम गाडह्ला मारङ्कया नि ह्णहणूनच की काय काळजीपूवलक गाडी न चालवङ्कयामुळे वाइलट र्रैंता - पक्ष्चर - ह्नभाकरअया गाडीचे मागचे चक्रु आजारी पडले. तुह्णहाला सागितल तर आञ्च्यल वाटेल नि काहीजण आमचा धि:कारहि करतील कारण आमचेकडे एङ्महढी देखील सायकल दुर्ज्ज्ैंतीची सामुग्रुी नङ्महती. अशी ह्नाथमिक सामुग्रुी भा्रयनगरला (ह्रऊाबाद) घेऊन पूणल झाली.

ह्णहणून पुन: 2 म्रल चालत मागे यावे लागले. तेथे एक दुकान होते लूलश्रश ीशरिळीीचे. सायकल पक्ष्चर झाली ह्णहणून मग आह्णही पुन: बोलायला सुज्ज्वात केली. आह्णही घाबरलो. किएयेक दिवस वरील ह्नसग आमअया डो—यासमोज्ज्न हालत नसे. चिखपटात दाखवतात झोपलेला माणूस उठून या र्रैंएयावह्वन जाणाङ्खयावर ह,ा करतो. तशीच आह्णहाला भिती वाटली होती.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch11

कधयाकुमारीनतर तिज्ज्नेलवेलीकडे सुरवातीचे 8 म्रल फार कटाळा आला पण मग चागला र्रैंता मिळाला जो निजलन ओसाड वाटत नाही. थोड सुरक्षित वाटत. सकाळी 7।।ला निघून पालमकोटा येथे 4 वाजता पोहोचलो पण तिज्ज्नेलवेली पलीकडे होती. येथे ही दोधही नगरे एकमेकाजवळ आहेत.

या नगरातच ह्नथमच आमअया देणगी वहीत शि,ा माज्ज्न देणगीची नोंद करएयात आली.

तिज्ज्नेलवेली कुताललीमअया ह्नपाताकडे गेलो. 7 ला निघून हे 32 म्रल अतर 1।।-2 ला पोहोचलो.

येथे टाऊनशीप कमिटी आह्यफिस आहे. येथील मह्यनेजर तथा हेडक्ष्लाकल फारच चागले. एयानी आमची राहएयाची सोय सखमश्र्नमAये लगेच केली व 4 ला एक्ष्झिक्ष्युटिङ्मह आह्यफिसरकडून ह्नमाणपख देवविले.

कुताललिम येथे आह्णही अया सखमश्र्नमAये राहिलो होतो, तेथे एयाच दिवशी एक तज्ज्ण ैंी व इतर कोणी येऊन राहिले. ती आह्णहाला गुजराथी समजत होती. पण तिचे ह्णहणणे आह्णही समजू शकलो नाही.

कुताललिम सोडताना सकाळी आमअया खोलीसमोर राहणारी ती ैंी सकाळी माअयाकडे आली. तेङ्महा ह्नभाकर खोलीत नङ्महता. मी निघायची तयारी करत होतो. मी नेहमी आधी उठून माझे सकाळचे कायलक्रुम उरकत असे व नतर ह्नभाकरला उठवत असे. केवळ पAदत ह्णहणून तिला मी खुणेने सतरजीवर बसायला सागितले. ती खरच बसली. तिला मोडक तोडक 1-2 शरद हि"दी येत होत. चटकनश्र्न तयारी कज्ज्न निघण जज्ज्र होत. काही खाणा खुणानी एकमेकाशी बोललो. तिअया या वेग—या वागएयामुळे मला भिती वाटली.

ती प्रशाचे काहीतरी ह्णहणत होती. ह्नभाकर मला श्रीवे,ीपुड्ढूरला जाताना वाटेत ह्णहणाला की, काल राखी काही तरी कारणाने मोठमोठह्लाने ती रडत ओरडत होती. चोरी झाली असावी असे ह्नभाकरला वाटले. मी शेवटी नळावर कोङ्कडवाह्यटरबह्यग भरायला गेलो तेङ्महाहि तिने विचारले "जाता ह्र जाता ह्र...' कसाही, काहीही पण हा अनुभव खचितच वेगळा आहे. काहीसा रोमाचकारी आहे. जरा विचिखहि!

दक्षिणेत "ब्रुाहृीन काह्यफी हाऊस' बरीच आहेत. तेथे चागला उपाहार मिळाला. काही ठिकाणी िैंयानी हाह्यटेले चालविली आहेत. तेथे चागला उपाहार र्जौंत र्ैंर्वैंत दरात मिळाला. सकाळी श्री वेलीपुड्ढुर ते मदुराइल ह्नवास सुज्ज् झाला. वाटेत निवडुगाला कमळासारखी फुले आलेली पाहिली व आञ्च्यलच वाटले. पुढे आध्रुातही तशी दिसली.

मदुराइल येथे एक र्ैंकाऊट बाह्यय भेटला. एयानी जी. पी. ओ. व नगरपालिका दाखविली. एयाबाबत एयाची फार मदत झाली. काहींनी सागितले होते की, जी. पी. ओ. व नगरपालिका एकमेकाअया शेजारी आहेत पण ह्नएयक्षात नदीअया वेगवेग—या किनाङ्खयावर आहेत.

आह्णही मदुराइलत शिरताच पावसाने र्ैंवागत केले. पाऊस सवलसाधारण शुभ मानला जात असला तरी येथे तितकासा तसा शुभ वाटला नाही. जस उटीलाही पावसाने र्ैंवागत केले तरी राहायची चागली सोय झाली नाही.

माख सदर तज्ज्ण बालवीराचा व आमचा, आमअया पुढअया ह्नवासात पखङ्मयवहारही झाला. एयाने सागितले, आयुं फार तज्ज्ण 24-25 वयाचे. ह्णहणून तुह्णहाला फार उपयोग होइलल. परतु झाल माख उलट. येथील कमिशनरसाहेबानी राहायची सोय विनामूङ्कय केली नाही. येथे "ए' ग्रुेड नगरपालिका आहे. हे मऊासमAये दुसरे नगर आहे. तिसरे कोइलमतूर. येथे पालिकेतर्फे चचलमAये ह्नएयेकी 2 ज्ज्पयात सोय होइलल अस कमिशनरानी सागितले.

हि"र्दुैंथानात राहएयासाठी आह्णही र्ैंवत: इतरख कोठेच प्रसे भरले नाहीत पण फं मदुराइल येथे 51 प्रसे एका राखीचे रोख भरणे भाग पडले. परतु जागा खूपच अपुरी आणि असुरक्षित वाटली.

"तामिळनाडू' या वतलमानपखात वाताल छापून आली. जगह्नसिज "दि हि"दू' या वतलमानपखातही आह्णहाला खूप वेळा ह्नसिजी मिळाली.

येथे एका ठिकाणी दुकानात कलेक्ष्शनला गेलो असता एया मालकानी महतश्र्न ह्नयएनानी पण मराठीत विचारले "पुएयात कुठे रहाता?' अथालतच मराठी ऐकून फार फार आनद झाला. आह्णही कलेक्ष्शनला गेलो ह्णहणून हा आनद मिळाला. ङ्मयापारी रार्जैंथानचे होते.

येथे मीनाक्षी मदिर ह्नसिज आहे. हे मदिर ह्णहणजे ऐहोळी (कनालटकराअय). येथे भारतातील शिङ्कपकला सुज्ज् झाली. क्रलास लेणे (वेज्ज्ळचे) मीनाक्षीमदिर ही शिङ्कपकलेची अएयु शिखरे आहेत. हे मदिर नुकतेच 20 लक्ष ज्ज्पये खचूलन त्रलरगाने रगवले आहे. हे दक्षिणेतील सवालत मोठे व सवालत सुदर मदिर आहे ते आह्णही पाहिले. येथेच सगिताचे सूर निघणारे दगडी खाब आहे. एहोळी येथे सगिताचे आलाप निघणारी मूर्ती आहे. विजयनगर.. हपी येथे सगिताचे, वाणाचे सूर निघणारे 56 खाब आहेत. येथे ह्नदक्षिणा मागल फार दीघल आहे. याची गोपुरे फार फार उच आहेत.

मीनाक्षीला आतील नक्षीकाम व पेंटीग दिसावे ह्णहणून विजेचे खूप दिवे आहेत. गोपुरावर मक्ष्युलरी दिवे होते पण एया मीनाक्षी देवीजवळ फारसा उजेड दिसत नङ्महता हे खटकले. एयातून तिचे दशलन फार लाबून घडवतात. मदुराइलतून पेमार नदी वाहते.

येथील आयुंानी "ख ुळीह ींहशा रश्रश्र र्श्रीलज्ञ'असे ह्नमाणपखात ह्णहटङ्कयाने पुढे काही मु,ामी अश्रश्र र्श्रीलज्ञह्णहणजे सवल ह्नकारचे द्रव - सुद्रव व दुर्देव - चागले व वाइलट अनुभव आले असे आह्णहाला वाटले. आ्रलभाषेमAये अश्रश्र र्श्रीलज्ञया रचनेचा अथल जरी चागला असला तरी येथपासून बरेच कठीण ह्नसगही आले ह्णहणून आह्णहाला अश्रश्र र्श्रीलज्ञपेक्षा इशीीं षि र्श्रीलज्ञरचना आवडते "वचनेन कि" दरिऊता'?

मदुराइल ह्णहटले की सवाॄना मीनाक्षी मदिर डो—यासमोर येते पण आमअया माख (डो—यासमोर काजवे चमकून) समोर तेथे एक राख 51 प्रसे भज्ज्न राहिलो हे आधी लक्षात येते. आह्णहाला कमी खचालत ह्नवास करायचा होता. ह्णहणून रहाएयाची सोय विनामूङ्कय करएयाचा आमचा ह्नयएन असे, तस आह्णही ठरवल होत. रहाएयाची सोय विनामूङ्कय कज्ज्न ंयायची. पण ती सोय अशी करायची की जेथे कोणएयाही चा्रकशा व चोर याचा खास होणे शक्ष्य नाही. जीविताला इतर कुठून धोका नाही. ही सोय करणेसाठी 4, 5 ला गावात पोचल पाहिजे. अशा हिशोबाने मु,ाम ठरवत असू. इतकच काय पण गाव जवळ आङ्कयावर मग कधी सोय होइलल कुणास ठाऊक ह्णहणून आधीच शरीरधमल काय असेल तो उरकून ंयायचा. रहायची सोय होइलपयॄत काहीही दुसरे करायचे नाही. रहायची सोय झाली ह्णहणजे निह्णमे श्रम विसज्ज्न जात. शात लरश्रा रवि र्िींळशीं, ीरषश रवि र्ीिीवि अशी झोप मिळाली ह्णहणजे अगदी ताजेतवाने होत असू. नि आपण हजारो किलोमीटसल दुचाकी चालवली आहे हे पूणल विसरत असू. रहायची सोय करणे ही सवालत अवघड पण अएयत जज्ज्रीची गोङ्ग होय. वाटेत शाळकरी मुलानी नर्मैंते (सलाम) केल. मीहि उलट नर्मैंते केल. एका वेळीच अनेकानी - सवाॄनी केला. उखारेत सहसा कुणी अस केल नाही. वाटेत एके ठिकाणी कोडाइलकह्यनाह्यल रोडवर - दुचाकी पड्ढी मागत होते. एयातील एकजण बि,ा दाखवून सारखा खुणवून ह्नभाकरला सतावू लागला नाहीतर ह्णयुनिसिपालिटीत चला ह्णहणू लागला. आह्णही ह्णहणालो चला. पण दुसरा समजस होता. एयाने आमअया पाटीवज्ज्न ओळखल व छेडल नाही.

आज आह्णही दि"डीगलकडे निघालो. वाटेत आमचे मागून एक मोटर कार आली व एयातील वज दाढीवाला आह्णहाला ह्णहणाला (इग्रुजीतच) "ढिि, लशीीं ुळीहशी.. उिसिीर्रींीश्ररींळििी.. इ. इ.'' आह्णही दमलो की काय अस वाटून एया मोटारीतील माणसानी 2 आबे, 4 केळी व खूप ऊाक्षे (मऊासकडील) दिली व पुन: नर्मैंकार केला. आतील वज ैंीने तर फार फार वेळा हात जोडून नर्मैंकार केला. एखाणा महान ङ्मयंीला (विभूती) कुणी नर्मैंकार करतो, परमेरिाला अनेकदा हात जोडावेत तस हिने केल. मला परमेरिाशी आमची तुलना करायची नाही पण एयाच ततोतत वणलन करणेसाठी (सएय लिहएयासाठी) दुसरी उपमाच नाही. खरोखर परमेरिा तू काय काय घडवशील कुणास ठाऊक!

द्रनिक तामिळनाडूमAये आमची वाताल आली आहे का अस एया पेपर वाचणाङ्खयाना विचारल तेङ्महा दोन जणानी असहकार दाखवला. पण एका हि"दी व तामिळ वाचू शकणाङ्खया माणसाने वाचून दाखवल. आमची वाताल अग्रुलेखाखालीच ह्नसिज झाली होती.

या ह्नसिजीचा आह्णहाला असा उपयोग झाला की दि"डीगल नगरपालिकेत गेङ्कयाबरोबर एका लेखनिकाने बोलावून आमचेशी ओळख कज्ज्न घेतली व रहाएयाची सोय केली. रेङ्कवेअया फाटकाचा (लेङ्महल क्रुाह्यसि"्रज) फार खास झाला. र्रैंता चागला व झाडीहि खूप. पण वाटेत ह्नभाकरअया पायगाडीने (सायकल) फार ताप दिला. पक्ष्चर हवा भरत चालवली. नगरपालिकेत आलो. तेथील एक साधारण हि"दी जाणणारा वाह्यचमन फारच चागला. एयाने तामिळमAये एकाचा पखाा दिला. आमअयाबरोबर येऊन सोय केली.

खिचीहख़न आह्णही खिचूरअया (केरळ) कमिशनरानी अह्नएयक्षपणे तजावरला जाएयाचा स,ा दिला होता, ह्णहणूनच मु्रूयत: आह्णही तजावरला गेलो. तजावरसाठी खिचीहख़न 34 म्रल जाऊन पुन: एयाच र्रैंएयाने 34 म्रल परत येणेे. दुपारी तजावरला पोहचलो. येथे श्री छखपती शिवाजी महाराज येऊन गेलेत. तेथे महाराङ्ग-ीयन लोक रहात असङ्कयाचे समजले.

महाराङ्ग- समाजात सोडएयासाठी एक र्ैंथानिक मुलगा (वय 8-10 वर्षे) उपयोगी पडला (तामीळ). एयान अनेक (अज्ज्द) ग,ी बोळातून नेले ह्णहणून वाटल चुकीअया व जवळअया ऐवजी लाबून तर आपला ह्नवास चालला नाही ना? पण एया मुलाने अगदी अचूक नेऊन सोडल. भारतात लहान लहान मुलानी (बालकानी) आह्णहाला अनमोल सहकायल दिल, र्ैंवागत केल.

मग श्रीसर्रैंवती महाल ग्रुथालयात गेलो (पुन:). हे ग्रुथालय ह्णहणजे जगातील 8वे आञ्च्यलच होय. या ग्रुथालयाचा हि"दअया ह्नेक्षणीय ठिकाणात आवजूलन उ,ेख करावा लागेल अस परदेशी ह्नवौयानी ह्णहटल आहे. "हे ग्रुथालय पाहिङ्कयाखेरीज भारतवषालची याखा (सहल) अपूणल आहे? येथे काही महाराङ्ग-ीय आहेत. येथे जुधया युरोप व पा्रवालएय देशाअया भाषेतील वाङश्र्नमय इ. मराठी राजानी सग्रुहीत केले आहे.

येथील आटल गह्यलरी पाहिली. तेथे आह्णही एका ह्नाएयाचा सागाडा पाहिला. पण आह्णही जेथून पहावयास सुज्ज्वात केली तेथून वाटेत एया ह्नाएयाअया नावाची पाटी दिसेना. अखेर ह्नदक्षिणा पूणल झाली नि एया दरह्णयान आह्णही होऊनच आठवू लागलो की एवढा अजैं ह्नाणी कोण असू शकेल नि मला आठवल की (देवमासा)च असणार नि लगेच "पाटी' दिसली. हा 92 फूट लाबीचा आहे. भारतात पाहिलेला देवमाशाचा सवालत लाब सागाडा. वहडेरि मदिर पाहिले. येथील नदी फार मोठा आहे. एकच मु्रूय (हाह्यल) खोली. तेथे पुङ्घकळ र्तिैंवरी फोटो बङ्खयाच महाराङ्ग-ाची द्रवते असलेङ्कया देवताअया र्तिैंवरी नि महान ङ्मयंी (विभूती) िाची चिखे आहेत. या महाराङ्ग- समाजाला लो. टिळक यानी भेट दिली होती.

येथील बाजारात कलेक्ष्शन 1 ज्ज्. 19प्र. फं - पण थोडह्ला वेळात. समाजाचे सेक्रुेटरी (चिटणीस) येथे नसतात. तरी येथील रोज जमणाङ्खया माणसाकडून वगलणी जमा कज्ज्न 10 ज्ज्. देणगी दिली. ह्णहणून आमची आथिलक र्िैंथती जरा सुधारली.

तजावरहख़न येताना वारा सतत उलटा लागला. शेवटी शेवटी तर वाङ्खयाशी फारच झुज णावी लागली. वाटेतील एका उपाहारगहात आह्णही गेलो असता तेथील मालकाने ह्नएयेकाला एक लि"बू दिल. कारण खेळात (म्रदानी, काही वेळा उधहात खेळताना), धावएयाअया शयलतीत इ. ठिकाणी लिंबाचा उपयोग करतात. आह्णही दुचाकी ह्नवासी (व उधहाळा होता) ह्णहणून एयानेहख़न आह्णहाला लि"बे दिली असतील - हा अनुभव ह्नथमच. एयाहख़न कमाल झाली ह्णहणजे थोडह्लावेळाने वाटेत एया मालकाचा नोकर आला व आह्णहाला भेटला व मालकानी 20 प्र. णायला सागितले आहेत आपणाला, अस ह्णहणाला. आह्णही बरच पुढे गेलो होतो. आणखी पुढे पोचलो असतो पण फार फार उलटा वारा व तो नोकर ऊूत वेगाने अगदी शेवटी धापा टाकत आला. येथे एया मालकाअया भावनेला आमअया बाबतीत वाटणाङ्खया ह्नेमाला महखव होते.

आह्णहाला आता येथे पख मिळाली. ह्नभाकरला पख आले. ते छान वाटले.

श्रीरगम येथील कमिशनर साहेबाना 3।।। ला भेटलो. 4।। पयॄत एयाअयाच कायाललयात (ज्ज्ममAये) बोलत होतो. एयाना आह्णही भेटङ्कयावर फार आनद झाला. एयाचेशी शेवटी "र्हैंतादोलन' केले. लेबर आह्यफिसरशीहि "र्हैंतादोलन' केले. रेङ्मिहधयू इर्धैंपेक्ष्टरानी विचारले आपणाला काही आथिलक मदत पाहिजे का (इग्रुजीत) नि एयानी (पुन:) कमिशनर याचेकडे नेले. कमिशनरानी 2ज्ज्. देणगी दिली. एयापूर्वी फं कमिशनर साहेबानी दुसरीकडून उसने घेऊन 5ज्ज्. मला र्ैंवत:हख़न देणगी दिली. बहमदा या कमिशनराकडे र्जौंत प्रसे नङ्महते. ह्णहणून ते ह्णहणाले असावेत "हे 2 ज्ज्पये 200 समजून ंया..(इग्रुजीत)' अस ह्णहणणारे हे एकमेव (ङ्मयंी) होत. हरिहरजवळ ह्नभाकरला साप (विषारी नाग) चावणार होता. एयावेळअया ह्नसगाचे मी इग्रुजीत वणलन कज्ज्न एयाना इतक्ष्या परिणामकारक रितीने सागितले की हरिहरजवळ ह्नभाकर एयावेळी एवढा घाबरला नङ्महता एयाहख़न र्जौंत हे मी वणलन कज्ज्न सागताना घाबरला नि कमिशनर ह्णहणाले की "खीं ळी र्ींशीू ींहीळश्रश्रळसि ींि श्रळीींशि.'

श्रीरगम येथे आह्णही जे अनुभवत, अभूतपूवल असे र्ैंनान केल, जी अनुभूति आली तिचे काय वणलन करावे. येथे आह्णही हा्रदाअया कारअयात र्ैंनान केले. हे कारजे नगरपालिकेअया आवारातच मु्रूय दारापाशी (दारासमोर) आहे. हे कारजे बागेत आहे व हे एक परिलक गाडलन आहे. काही लोक येत जात होते. तरीही आह्णही नि:सकोचपणे र्ैंनान केले. जस हिंदी चिखपटात नायक - नायिका कारअयावर (वदावन - ह्णह्रसूर जवळ कङ्घणराजसागर) र्ैंनान करतात तसच काहीस सएयात आह्णही केल असा अनुभव 1चित कुणाला घेता येइलल. आमचेसाठी र्जौंत दाबाने वेगाने पाणी सोडल गेल. पाणी र्जौंत ह्नमाणात सोडल. श्रीरगमच कारअयावरच र्ैंनान विसरणे अशक्ष्यच.

श्रीरगपूरमहख़न पेराबलुरला आलो. या भागात हि"दी भाषा खूप कमी ह्नमाणात आढळली. येथील मदिरे खरोखर ह्नेक्षणीय आणि व्रशिङ्घटह्लपूणल वाटली. येथे एक जबुकेरिम मदिर पाहिले. तेथे जबुवक्ष ह्णहणजे जाभळाचे झाड होते. ते खूप वषाॄपूर्वीचे ह्नाचीन आहे.

पेराबलुर, वि,ुपुरम, चि"गलपेट असे मु,ाम करत आमचा ह्नवास सुज्ज् होता. र्रैंएयाची दुर्ज्ज्ैंती, ऊन, उकाडा याचा खास जाणवत होता पण आमचा उएसाह काही कमी नङ्महता. मऊास येइलपयॄत र्ैंवअछ पाणी मिळणे दुर्मीळ झाल. दररोज 64 म्रल ह्नवास सुज्ज्च होता.

मऊासपयॄत आताचे चेमइल येथील बहमतेक उपाहारगहातून र्बिैंकीटे, नानकटाइल इ. बेकरी माल फार मिळत राहिला. तिंडीरवनजवळ वाटेत राममूतिल नावाचे सदश्र्नगर्हैंथ भेटले. एयानी ढळविर्ळीींरलिा चहा दिला.

23 जून पासूनचा, निघाङ्कयापासूनचा (पुएयाहख़न) 46 वा दिवस. गेङ्कया 45 दिवसात इतक (कडक) ऊन कधीच लागल नङ्महत हे आज जाणवल.

चि"गलपेटला - चि"गलपेटअया हजीत पोचताच एकजण फार ह्नू विचारत राहिला नि आह्णहाला तर गावात जाऊन नगरपालिका शोधून आधी सोय करायची असते. ह्णहणून एयाचे ह्नू विचारणे फार खासदायक वाटले. मग नगरपालिकेत गेङ्कयावर लवकरच तोहि तेथे आला. तेथे पालिकेतील एकाने एयाचेशी परिचय कज्ज्न दिला. (आमचा आधीच अह्नएयक्ष झाला होता) तेङ्महा कळल की तो ढहश कळर्विीचा वातालहर आहे. आपण "पेपर' मAये वाचतो की धयूयाह्यकलला (ची िी चळीी, चीी. शींल) द.ध.न. हे विमानातून उतरताच पखकारानी एयाना छेडले, पखकारानी एयाना घेरले, ह्नूाचा भडिमार केला, ह्नूाची सरबखाी केली पण तरीही आह्णही चि"गलपेट सर केले. वरील उपमा येथे फिड्ढ बसेल. वरील गोङ्गीची आह्णहाला आठवण झाली, अनुभव आला, कङ्कपना आली, एयाची जरा चुणुक दिसली. पण तरीही मी ह्णहणतो यालाच ह्णहणतात पखकार!

चि"गलपेट ह्णहणजे "चि"गू' आहे. येथे "बाजारपेठ' नाही. ताएपुरएया बाजारासारखा ग,ी बोळातून बाजार आहे. येथे आमचेकडे फं ह्व. 2.36 शि,क नि खचल 6, 6।। ज्ज्. रोज. तेथे साठवलेल पाणी होत. एयाने (गार) र्ैंनान केल व ते निमिखा होऊन दुसरे दिवशी मी आजारी पडलो. हो मला आजार झाला. अवराने जेरीस आणले, अवर जारी होता. पण मी दुचाकीने ध्रयालने अवराला तोंड देऊन मऊासला सुखज्ज्प पोचलो.

येथून मऊाससाठी निघालो पण पोचेपयॄत बराच खचल असतो नि वाटेत खचालसाठी प्रसे मिळवणे अगर षीशश षि किींशश्रळसि अशक्ष्य असत नि आमचेकडे प्रसे अएयत अपुरे. प्रशाची फार चणचण. आथिलक तगी.

एयात अचानक माझी तरयेत बिघडली. अचानक ताप भरला. अगात मुळीच खाण वाटेना. शंी नङ्महती. तशात वाटेत एक सरडा माअयावर ह,ा करएयाअया पविखयात होता. मी कसातरी निसटलो. ऐनवेळी माझ लक्ष गेल ह्णहणून. सरडा विषारी चूळ टाकतो अस ह्णहणतात व तो रग बदलणारा ह्नाणी (सरपटणारा) असङ्कयामुळे चटकन दिसत नाही. सरडा डसत नसला तरी फार तापदायक ह्नाणी आहे.

"छिऊेषु अनथाल बहमली भवधती' ह्नमाणे सकटात आणखी सकटाची भर पडत गेली. जाताना (दिङ्मयाची) अमार्वौंया ह्णहणून कलेक्ष्शन विशेष नाही, जज्ज्रीहख़न कमी व जुनी शि,कही अपुरी. आज 35 म्रल ह्नवास.

पण अशावेळीहि ह्नयएन, परमेरि व नशीब याचा सगम साधायचा ह्नयएन केला असता आणखी उपयुं घटनाहि घडतात. परमेरि कसोटी पहातो पण एयाचच नाव घेऊन एयाअयावर निवा ठेवून ध्रयालने तोंड दिङ्कयास आपल Aयेय गाठता येत. अथालत "द्रव च्रवाख पचममश्र्न' शेवटी द्रवाची आवैयकता असतेच नि एयाने तेवढा का्रल दिला (सहकायल) ह्णहणून सकटातून पुढे गेलो. अशा वेळचा एक गोड ह्नसग -

आमअया मागून टा—याचा आवाज येत होता. कुणीतरी बोलावत होते. पण कळेना की आह्णहालाच बोलवत आहेत. पण मीच फं आवाज अनेकदा ऐकला ह्णहणून ह्नभाकरला सागितल व ह्णहटल पाहख़न येऊ जरा काय ह्नकार आहे. आपङ्कयालाच बोलवित आहेत काय? नि गेङ्कयावर आढळून आल की ती मडळी आह्णहालाच बोलावित होती, बोलवएयाचा ह्नयएन करीत होती. एयानी आत नेल. र्ैंवागत केल - गप्तपा इग्रुजीत - एयानी चहा पिऊन जाएयाचा आग्रुह केला नि दक्षिणेत काह्यफी न देता चहा दिला ह्णहणजे अगदी बहममान समजतात. दक्षिणेत जेङ्महा आह्णही सागत असू की आह्णहाला इडली, डोसा, काह्यफी इ. फार आवडतात तेङ्महा एयाना काहीस आञ्च्यल वाटत असे, मग अभिमान व आदर वाटायचा. खरोखरच आह्णहाला इडली, चटणी, डोसा (प्तलेन), काह्यफी फार फार आवडत असे व अजूनही र्अैंसल दाक्षिणाएय वरील पदाथल आवडतात. आह्णहाला ह्णह्रसूर राअयात आह्णही जेङ्महा ह्नथम दक्षिणेत शिरलो तेङ्महा एक जण ह्णहणाला पुएयाला आलो की र्रौंता पेठेत जाऊन इडली, डोसे खातो तेङ्महा आह्णहाला वाटल की काय वेडा आहे. दुसरे चागले महाराङ्ग-ीयन पदाथल खायचे सोडून..! पण 4 र्ैंटेटसश्र्न मAये ह्नवास केङ्कयावर तेथे किएयेकदा फं इडली डोसा खाऊन आह्णही राहिलो. फार फार इडली डोसे खा,े. काह्यफी किती लीटसल प्तयायली असेल याला मोजमापच नाही. येथे भाडह्लातून (पितळ वा र्ैंटेनलेस. सहसा अह्यङ्कयुमिनिअम नाही.) चहा, काह्यफी देतात ह्णहणून काहींना कसतरी वाटत. कानपूरला तर 6, 6 वा अधिक प्तलेन डोसे एकावेळी खा,े कारण तेथे एके ठिकाणी खूप दिवसानतर फार चागले डोसे मिळाले. तर एया दाक्षिणाएयाला र्रौंतापेठेत जाऊन दाक्षिणाएय पदाथल खावेसे वाटले तर काय नवल?

येथे तर कोको मिळाला. तरयेत चागली नसताना, अशा उखोजक पेयाची गरज असताना माख दक्षिणेह्नमाणेच र्ैंटेनलेसअया भाडह्लात देएयात आला. फार गरम होता नि एयात धातूचे भाडे व मला साधारण गरम लागतो. खर ह्णहणजे मी आ्रषधाची गोळी घेणार होतो पण येथे कशी घेणार? नि पुन: प्रसे खचूलन (लवकर) कोकोवर अशक्ष्य! अयो्रय नि एयात हे लोक ह्णहणाले - ह्नभाकरची ह्नकती चागली नाही (ह्णहणजे बारीक आहे) नि माअया बाबतीत ह्णहणाले याची तरयेत चागली आहे. एयावेळी आह्णहाला हसू आल कारण माझी तरयेत तरयेतीत नङ्महती. दक्षिणेत बहमतेक असेच ह्णहणत. वरील मडळी "शिक्षक' होती. एयातील एकजण हेडर्मौंतर होते. एयाचे बधू मुबइलला असतात हा एक सदभल की अयामुळे एयानी आह्णहाला बोलावल असाव. एयानी माअया गाडीची (मागची) पाटी पाहख़नच बोलावल. हा अनुभव ह्णहणजे भारतात याला तोड नाही. मी सागितल की मऊासमAये फार वाइलट अथलपर्रििैंथती (आमची), फार कमी सहकायल मिळाल. पण असे अगदी थोडे चागले अनुभव आले की जे चिरकाल लक्षात रहातील. र्सैंमरणीय ठरतील. आज आह्णहाला बुडएयाला काडीचा आधार मिळाला - वाळवटात हिरवळीचा आश्रय मिळाला. कोको प्तयायङ्कयामुळे व एयाअया ह्नोएसाहनाने उएसाह आला, च्रतधय सचारले. एयाचा गोड निरोप घेऊन निघालो.

वाटेत काही वेळाने र्रैंएयाजवळ बाज (खाट) पडली होती एयावर "पडून' जरा मी विश्राति घेतली. पण तेथे थाबणे जरा धोकादायक होते कारण तेथे (व आसपास) ताडी "बिझनेस' (व कदाचित हातभटश्र्नटह्ला) चालू होता. नि मऊदेशात दाह्वबदी आहे. ह्णहणून थोडह्लावेळ एका लहानशा हाह्यटेलात पूणल कोरी (करकरीत) काह्यफी घेतली ह्णहणजे बिनदुधाची व बिनसाखरेची पण अएयत ीींीिसि(कडू) ही काह्यफी सदा (आमरण) र्ैंमरणात राहील. ताजी फिङ्कटर - र्ीिीींह खविळरि उषिषशश (केरळात खूप लोक दूध न घालता चहा पितात) मग आणखी उएसाह आला व आह्णही वीर रसातली गाणी गात, ह्णहणत, गुणगुणत - र्ैंवत:च र्ैंवत:ला धीर देत निघालो. येथून मऊास सि"धूणार जवळ आहे. आह्णही शक्ष्यतो मोठह्ला शहराअया अलिकडचा मु,ाम व पलिकडचा मु,ाम (जरा) जवळअया अतरावरचा निवडत असू. कारण मोठह्ला सिटीत शिज्ज्न आपला पखाा शोधणे फार कठीण जात. फार र्वैंती. मोठह्ला शहराअया भोवताली काही म्रल फार रहदारी ह्णहणून येथे आत शिरणे व एयाहख़न कठीण ह्णहणजे बाहेर पडणे. ह्णहणजे चक्रुङ्मयूहातून बाहेर पडएयासारखच आहे. एयातून मोठह्ला नगरात सोय होण सवालत अवघड. काही ठिकाणी सोय झाली तर पुन: सायकल ठेवएयासाठी वेगळी सोय पहावी लागते.

मी इतका आजारी होतो पण पख पहाएयाची कोण दुदलह्णय इअछा ह्णहणून आधी ॠ.झ.ज.पाहिल. तेथे माअया भावाचे पहिले पख मिळाले. ह्नभाकरला भोर, कङ्कयाण येथून पखे आली.

एका पखात मिखान लिहिल, "मजकूर वाचून आनद वाटला. आपण दोघच निघालात हे ऐकून आञ्च्यल वाटल कारण दोघाना काही वेळ कटाळवाणा जातो. असो. आपण आता खूपच पहाणार आहात व पाहिलेहि आहे. ह्नवासाची मा्रज काय असते हे ह्नवास करणाङ्खयालाच कळते. तुह्णही अजून कोठे कोठे जाणार आहात हे कळवा. "केरळ' नयनरह्णय! असे ठिकाण पाहिले, ते मी न पाहख़ शकङ्कयामुळे मला आज तरी तुमचा खूप हेवा वाटत आहे. सAया तेथे खूप पाऊस असेल ना?' अशी पखे येत.

ॠ.झ.ज.तून महाराङ्ग- भुवनचा पखाा मिळाला पण तो शोधायला फार खास झाला. ॠ.झ.ज.तून पखाा मिळवङ्कयाची पहिलीच वेळ. भुवनाजवळ ढीरषषळल झश्रिळलशच मु्रूय कायाललय होत. पण एयाना "भुवन' कोठे आहे सागता आल नाही. हे एगमोर रेङ्कवे र्ैंटेशनजवळ आहे. मी फार दमलो. कधी च,र येऊन पडेन सागता येत नङ्महत नि ह्नभाकरला वाटत होत महाराङ्ग- समाजात जाव. पण ते माअया शिंपलिकडचे होत. इतका अगात ताप असून आधी भुवन न शोधता जी. पी. ओ त गेलो हेच व्रशिङ्घटह्ल आहे नि यावज्ज्न कळल की आह्णहाला आलेङ्कया पखाना किती महखव आहे. एयाची आह्णही किती आतुरतेने वाट पहात असू.

अखेर मला "भवन' दिसल. पण तेथे सवल बडी मडळी आहेत. (कारवाले, रमी खेळणारे, प्रसेवाले व काही अमराठी) तेथे राहएयासाठी ह्नएयेकी 1 ज्ज्. एक दिवसाचा णावा लागणार होता ह्णहणून रहाता येणे अशक्ष्य झाल. आह्णही अश्रश्र खविळर उूलश्रश र्ढिीीवर होतो, महाराङ्ग-ीय होतो व इतका भयकर चाजल मऊासमAये एयावेळी भरण शक्ष्य नङ्महत. मी फार आजारी होतो पण तेथील माणूस (मडळाचा सभासद की अAयक्ष) काही ऐकेना - सारखा टि-प्तलीकेनमAये हाकलपड्ढी करायला लागला. पण मी काहीही न ऐकता सरळ तेथेच आडवा झालो. मग ह्नभाकरहि आडवा झाला. तेथील एक गर्हैंथ जे आह्णहाला "देवदूत' वाटले - देवमाणूस ठरले - अयाच नाव श्री. केळकर होत, वाइलचे, एयानी आमचे 2 ज्ज्. भरले व आजअया दिवसाची (राखीची) सोय केली. 2 ज्ज्. भज्ज्न सोय काय तर र्ैंटेजवर र्ैंवत:ची सतरजी टाकून झोपलो. अह्यनासिन घेतल. जो आह्णहाला हाकलत होता तो महाराङ्ग-ीयन काय वा भारतीय काय, अथवा पा्रवालएय काय वा आशियाइल काय का उखार गोलाधाॄतील काय, पण पखवीवरील माणूस ह्णहणून ंयायअयासुजा लायकीचा नङ्महता. एयाने इतक्ष्या निदलयतेने आह्णहाला वागवल. हेच जर कुणी र्ैंकूटर, मोटारने आला असता, परदेशी आला असता तर एयाच एयाने खचितच र्ैंवागत केल असत. कारण सर्वे गुणा: काचनमश्र्न आश्रयधते. शेवटी सवलच मोटारशाहीच! सवलख परदेशाच का्रतुक जज्ज्र कराव पण भारतीयाच न करण ह्णहणजे गुलामगिरीची निशाणीच होय. पाञ्च्मिाएयानी केलेल तेवढ चागल व बरोबर, अशी अधश्रजा ह्णहणजे गुलामगिरीअयाच खुणा. अयाला साधी माणुसकी नाही एयाला काय ह्णहणाव? एखादा ह्णहणेल एयाला माणूस ह्णहणवून ंयायचा अथवा माणूस ह्णहणून जगायचा काय अधिकार आहे? पण आह्णही माख ह्णहणतो आपङ्कयाला जरी एयाचा वाइलट अनुभव आला तरी येथे एयाला जोरदार तोंड देऊन मु,ाम केलाच हा ह्नयएनवाद. परमेरिकपेने केळकर भेटले व एयानी आमची खायची सोय केली. हे नशीब झाल. ह्नयएन परमेरि व नशीब यावर सवल अवलबून आहे अस आह्णही मानतो. राखी या मडळातील फं श्री. ह्नभाकर रघुनाथ दातार यानी 5 ज्ज्. देणगी दिली. भारतात बहमतेक काही ठराविक आडनावाचा ठराविक अनुभव आला. प्रकी दातार आडनाववाङ्कया भेटलेङ्कया ङ्मयंी "दाते' होएया (उदार..) वरील देणगी ह्णहणजे आमची "सजीवनी'च! आमअया आथिलक पर्रििैंथतीला सजीवनीच ठरली.

माझी तरयेत नतर दुसरे दिवशी सकाळी जरा सुधारली व शोधत शोधत "मराठी समाजा'त आलो. 32 अकबर साहीब र्ैंट-ीट मऊास - 5. पण तेथेहि 1 ज्ज्. चाजल होता. पण आह्णही तो या दिवसाअया दुसरे दिवशी श्री. व्रण अAयक्षाकडून माफ कज्ज्न घेतला. हाह्यलमAये उतरलो. येथे समाजाची र्ैंवत:ची इमारत नाही. पूर्वी व्रण महाराङ्ग- भुवनचे सभासद होते. पण ते नतर समाजाला लाभले नि आह्णहाला फार लाभदायक झाले ह्णहणून समाजात गप्तपा विश्राती. "अमत' वाचल.

मऊासला 4।। दिवस राहिलो. सायकाळी समाजातील दोघाबरोबर टिळक तथा मरीना बीचवर गेलो. तेथे काह्यफी झाली. मऊासमAये तजावरमुळे फार जणाना मराठी येत. मऊास शहरात 25 हजाराहख़न र्जौंतजण मराठी जाणकार आहेत. मराठी बोलतात अस ह्णहणतात. खिप्तलीकन कह्यफेत उपाहार (हेच जेवण). या हाह्यटेलात ह्नएयेक मेजवर पखा आहे. थड पाणी (बफालच पाणी) मिळएयासाठी प्रसे पडतात. अचानक "सगम' चिखपटाला जायच ठरल. कुणीच पाहिला नङ्महता. गर्दी होती. सAया आमचे प्रसे एया दोघाप्रकी एकाने भरले. जो मुबइलचा होता व र्पोैंटात कामाला होता. डोंबिवलीस रहातो. 2 महिने येथे "ट-ेनि"ग'ला आला होता. निरनिराळी "ट-ेनि"्रज' मऊास राअयात फार - अशा तङ्खहेने मऊासला महखव आणलय. दुसरे पुएयाचे होते. तिकीट अयाने काढले एयाला आह्णही लवकरच जाएयापूर्वी पूणल र,म परत केली. चिखपट सरगी. सरगी चिखपट भारतात सुमारे सातच असतील. हा 7 वा असेल. पण सवालत "झनक झनक पायल बाजे' व एयाहख़न सुदर उर्श्रििीी चागला सगमच. आह्णही वातानुकुलीत ह्नेक्षागहात पाहिला "शाति' थिएटरमAये. हे शिवाजी गणेशनश्र्नच आहे. या चिखपटाने भारतात तर आतापयॄतअया कोणएयाही चिखपटापेक्षा अधिक उएपम मिळवलेच पण परदेशी चलनही आतापयॄतअया कोणएयाही भारतीय चिखपटापेक्षा अधिक मिळवले. चिखीकरण पुणे, भा्रयनगर - उदकमडल, हिमालयात व युरोपात झाले. सगमपासून परदेशात चिखीकरण करएयाची लाटच आली. या चिखपटाची र्जौंत दराची तिकीटे मी माअयासाठी पुएयात मोठह्ला ह्नयासाने काढली होती. पण अचानक या उपक्रुमाची सुज्ज्वात केली. तेथील व्रण यानी पुढील मु,ामाची गावे पाहख़न महाराङ्ग-ीयनाचे पखो दिले. ते ह्णहणाले असे पखो घेत जा, ओळखी वाढवायअया हे आह्णही यावज्ज्न एयाचेकडून शिकलो. ह्णहणूनच आह्णही ह्णहणतो की मऊास सिटीत नणा उगम पावत नाहीत पण आह्णहाला मिळत गेलेङ्कया सवल पखयाचा उगम (99%) मऊासला - मा. वि. व्रण याचेकडे झाला आहे. यामुळे उखारेत (व अ.झ.त) फार फार उपयोग झाला व फार अनुभव आले. मराठी माणसाचे पखो आधी मिळवायचे आह्णही शिकङ्कयामुळे अएयत फायदे झाले. आह्णहाला भारतात जी व्रयिंक ृङ्गीने महान माणसे भेटली एयात व्रण याचा फार वरचा क्रुमाक लागेल. एयानी ािींिी ुरूचा ज्ज्टमह्यप विशाखापड्ढण पयॄतचा र्(ींळर ह्रदराबाद) देइलन असे र्ैंवत:हख़नच सागितले. श्री. व्रण ह्णहणजे देवदूतच वाटले. श्री. मा. वि. व्रण हे पुन: योगायोगाने आमअया सहलीअया शेवटी शेवटी ह्णहणजे मुबइलला अचानक भेटले.

आज ढ.ख. लूलश्रशी षि खविळर - कशीर्लीश्रशरी झहूश्रळिी जेथे तयार होतात एया अह्णबखाुरला जाव अस ठरवल. अह्णबखाख़र फारच लाब आहे - 11 म्रल दूर. आह्णही दुचाक्ष्यावज्ज्न गेलो. मला श्रावणी सोमवार ह्णहणून उपवास असतो. मी माझा व्रुतबध झाङ्कयापासून 1950 - सवल श्रावणी सोमवार दरवर्षी करत आलो आहे. श्रावणी सोमवारचे उपवास करण हे सवालत अवघड असत कारण हे उपवास सोडता येत नाहीत व पुन: धरता येत नाहीत. मी या 249 दिवसातहि हे सवल सोमवार केले. अथालत उपवासाचे दिवशी लूलश्रळसिह्णहणजे जरा खासदायकच. पण मऊास राअयात, एयातून मऊास शहरात आमची आथिलक पर्रििैंथती फारच बिकट - डबघाइलला आलेली ह्णहणून उपवासाचे दिवशी खचल कमी. अथालत उपवासाचे पदाथल महाग असतात पण इकडे उपासाचे पदाथल सहसा सहज मिळत नाहीत ह्णहणून खचल कमी येइलल ह्णहणून अबखाूरला जायच र्ह्नैंथान ठेवल. उपवासात उपवास घडतो ह्णहणून उपास करण ह्णहणजे साहसच.

अह्णबखाुरला जाताना वाटेत पेराबुर येथे असलेला अमिरथाअया डरयाचा कारखाना ृङ्गीस पडतो. जवळच दुचाकी कारखाधयात थोडह्ला ह्नयएनानतर शिरकाव झाला. तेथे देसाइल नावाचे परिलसिटी आह्यफिसर भेटले. कोरडह्ला गप्तपा झाङ्कया. ह्नभाकरची याच कारखाधयात तयार झालेली गाडी आहे पण एयानी काहीही मदत केली नाही की एयाअया जाहिरातीसाठी आमचा उपयोग कज्ज्न घेतला नाही.

"ऊरळश्रू ढहिींहळ' या तमीळ वखापखात मुलाखत ह्नसिज झाली. कार्पोरेशनमAये गेलो. कमिशनर साहेबानी खूप तुटकपणा दाखवला. मेयरसाहेबाकडे थोडा वेळ गेला. पण तेथे ह्नमाणपख मिळाले. मेयर तामीळमAये बोलत असताना सहज बोलत आहेत की रागवताहेत, भाडण चाललय हे कळत नसे पण मAयेच ते हसत एयावज्ज्न ओळखायच की विनोदी बोलताहेत. अशी आहे तामीळ भाषा. मग भाडण खरोखर होत असेल तेङ्महा? पण आह्णही एकदा तामिळमAये भाडताना पाहिल. एयाच रा्रऊ ज्ज्प काय वणालव? भयकर!!

"तामीळ प्रसे तीरे' अस साधारण मोडक तोडक वाक्ष्य आह्णहाला माहित झाल. तसच तेलगु बेडा - तेलगु येत नाही, मला माहीत झालेल होतच. आह्णहाला निएय लागणारे काही शरद माहित कज्ज्न घेतले. एयाचा उपयोग लहान गावात फार होत नाही. पाएयाला कानडीत नीर शरद आहे. तेलगुतही चालतो. खेरीज कानडींत. दुसराही शरद आहे पाएयाला मङ्कयाळमश्र्नमAये जलमश्र्न ह्णहणतात हे पालघाटला शिकलो. तेथील ह्णयुनिसिपालिटीतील वाह्यचमनकडून शिकलो. पण तामिळ मAये माख तएणी ह्णहणतात. दूध - दु्रधमश्र्न, पयमश्र्न चालतो. आह्णहाला दक्षिणेत एयातङ्कया एयात मङ्कयाळमश्र्न भाषा सोपी व मराठीला जवळची वाटली. आह्णहाला केरळात फार वाटल की आपङ्कयाला मङ्कयाळमश्र्न येत असत तर फार मजा झाली असती. काही काळ एया भागात राहिङ्कयावर माणसाला सारख कानावर तेच तेच ऐकून आपोआप अथल कळायला लागतात. चेहङ्खयाअया व इतर छटावज्ज्न अथल लावता येतात. कोणएयावेळी कोण माणूस काय बोलू शकतो व बोलेल हे अदाजाने सागता येते. खङ्खया ह्नवाशाला जज्ज्रीपुरत सहज कळत की अमूक आपङ्कया बाजूने बोलतोय की आपला विरोधी आहे.

सायकाळी 7 नतर "कलेक्ष्शन'चे ह्नयएन केले. फं 1 ज्ज्पया मिळाला. ह्णहणून कसातरी 7।। नतर सोमवार सोडला. कुणी प्रसे उसने देइलना. प्रशाअया उणीवेमुळे जेवणाखाएयाचे हाल मऊास राअयात एयातून मु्रूयत: मऊास सिटीत फार झाले.

यानतरअया दुसङ्खया दिवशी तर मुळी देखील कलेक्ष्शन नाही. थोडेसे प्रसे होते एयाचा सकाळी नुसता चहा घेतला. महाराङ्ग-समाजाचे सभासद

श्री. सहदेवराव टपकीरे - चिफ मेकअपूमन - जेमिनी टुडिओत गेलो. टुडिओचे आत मवेश करायला फार खास झाला नाही. सहदेवराव जेमिनीत फार मसिज ङ्मयि दिसली.

मीच एयाना सागितल - "काल विशेष कलेक्ष्शन न मिळाङ्कयामुळे राखी सोमवार कसातरी सोडला नि आज आमचेकडअया थोडह्ला प्रशातून थोडा चहा घेतला व आलो.. अजून जेवलो नाही.' इ. इ. अशा तङ्खहेने मी अगतिकतेने पण अगतुकपणे एयानी आह्णहाला जेवण दिङ्कयास फारच ऋणी होऊ अस अह्नएयक्षपणे सागितल. (आज सहलीचा 50 वा दिवस)

सहदेवराव ह्णहणजे आह्णहाला पाच पाडवातील सहदेवच भेटले. फारच सक्दयी देवमाणूस. सुक्द असावा तर असा! एयानी आपण होऊनच सागितल - आपण घरी जाऊ व भोजन कज्ज् या.

आह्णही सायकली र्ैंटुडिओत ठेवङ्कया. जेमिनीअया फियाट लरी मधून एयाचे घरी गमन केले. एयानी आग्रुहाने फार ह्नेमाने जेवण दिले. मग चालत एयाचे सहित - "जेमिनीत' आलो. जेमिनी र्ैंटुडिओला भेट दिली. जेमिनी र्ैंटुडिओ हा एयाकाळी भारतातला सवालत अएयाधुनिक र्ैंटुडिओ होता. जेमिनी कलर लह्यबोरेटरी हि"द मAये सवालत सुदर कलर लह्यबोरेटरी होती. (दजालचे ृङ्गीने) या र्ैंटुडिओचे सवालत व्रशिङ्घटह्ल आह्णहाला जर वाटले असते तर तो शहराअया भर र्वैंतीत आहे. इतकेच नङ्महे तर तो मऊासचा मु्रूय र्रैंता - माऊट रोड - यावर आहे. यावज्ज्न एयाच मAयवर्ती र्ैंथान लक्षात येइलल. जेमिनी सकलस

श्री. ड.ड.वासन याची नाही पण चऊलेखाचिखपटाचे वेळी ती सकलस मोडकळीला आली होती. तिचा उपयोग कज्ज्न "चऊलेखा काढला'. एयानी तिला खूप प्रसे मोबदला दिला नि फार मदत केली. चऊलेखामुळे जेमिनीचे नाव जगह्नसिज झाल. इ. कारणामुळे एया सकलसने जेमिनी सकलस अस नाव धारण केल. चऊलेखा सारख नगारा - नएय अजून पुन: झाल नाही. आथिलक उएपमाचा पहिला विक्रुम चऊलेखाचा आहे.

मग आह्णही चदामामा बिङ्कडीं्रजमAये गेलो. तेथे "चादोबा' (चदामामाची मराठी ह्नत)चा विभाग साभाळणारे व महाराङ्ग- समाजाचे चिटणीस भेटले. एयानी चदामामाचा ह्नसाद ह्निटींगह्नेस दाखवला. हा छापखाना ह्णहणजे हि"दमधील दुसरा मोठा "ह्नेस' आहे.

सिनेनट एन. टी. रामाराव, शिवाजी गणेशनश्र्न याअया भेटीचा योग आला नाही. दुसङ्खया दिवशी अ.त.च. र्ैंटुडिओ पाहिला. फार पूर्वीपासून वाटायच हा र्ैंटुडिओ बघावा, ती सधी योगायोगाने मिळाली.

आध्रुह्नभा (तेलगु), दीनमणी (तामीळ) या इडियन एर्क्ष्ैंह्नेसअया वखापखात आमअया मुलाखती झळकङ्कया. खिशात प्रसे नङ्महते, पोटभर जेवण मऊासमAये मिळाल नङ्महत. पण या ह्नसिजीने मूठभर मास वाढल!

येथील महाराङ्ग- मडळातर्फे श्री. व्रण यानी फुल ना फुलाची पाकळी ज्ज्पये पचवीस देणगी मिळवून दिली. आमचे द्रधय पळाले. अशा सदश्र्नगर्हैंथामुळेच जग चाललय! आह्णहाला तर वाटले, आपण र्ैंवप्तनात तर नाही!

आज शेवटचा दिवस. सायकाळी श्री. व्रण, उपाAयक्ष, महाराङ्ग- समाज आले.

आह्णहाला मराठीत मिळालेले हे पहिले ह्नमाणपख. जेङ्महा व्रणानी (मराठी समाज) ज्ज्. 25 आह्णहाला दिले तेङ्महा आमचा आनद गगनात मावेना. प्रसे (नोटसश्र्न) पुन: पुन: मोजून पाहिङ्कया. मराठी समाजाने ही देणगी आह्णहाला फार ह्नेमाने दिली होती. तसेच आह्णहाला प्रशाची अएयत टचाइल होती. आमची आथिलक पर्रििैंथती पार कोलमडून गेली होती. आमअया चलनाच अवमूङ्कयन झालेल होत. एयाला या देणगीने "बाळस' आल.

श्री. व्रणानी मोटर असोसिएशनचा "मह्यप' दिला. (गावाची यादी - र्रैंएयाचे वणलन इ.इ.) असा मह्यप आह्णही ह्नथमच पाहिला व मग वापरला. ह्नएयक्ष "नकाशा' नसतो. पण र्रैंएयाचे वणलन हमबेहमब असते. वळणे, रेङ्कवे क्रुाह्यसि"्रज, पूल, "फेरीज' (जेथे पूल नाहीत पण नावाची वहातूक आहे - पयालयी योजना, वा मागल एयाबजलची माहिती), कह्यनाङ्कसश्र्न कुठे आहेत इ. ची. माहिती असते. बहमतेक म्रलागणिक वणलन असत. शहरातून बाहेर कस पडाव तोहि मागल दिसतो. शहर कि"वा गाव कस आहे, केवढ आहे, तेथे उतरायअया सोइल काय आहेत, मोटरदुर्ज्ज्ैंतीअया सोइल काय आहेत, ह्नेक्षणीय ठिकाणे या सवाॄबजल माहिती इएयादी. अथालत तरीसुजा र्ैंथानिक लोकाची मदत ंयावी लागतेच.

तसच आह्णही टूर्रिैंट सेंटर मधून तीन नकाशे घेतले. भारताचे निरनिरा—या भागात तयार केलेले. पण हे काही ठिकाणी चुकीच मागलदशलन करतात असा आध्रुात अनुभव आला. ह्णह्रसूर राअयात मह्यप विशेष वापरला नाही. बगलोरपयॄत नकाशा आमचेकडे नङ्महताच. काही ह्नमाणात ह्णह्रसूर, केरळ, मऊास राअयात र्ैंटेटमह्यपसश्र्न आह्णही वापरले. या र्ैंटेटअया लहान र्पुिैंतकेत शेवटी लहान मह्यप असे. एयाचा उपयोग केला. अशा नकाशात सवालत केरळचा नकाशा चागला होता. पण अ.झ.चा जो नकाशा होता तो असा होता की एयावज्ज्न फं विमानानेंच ह्नवास करायला हवा!

आज नागपचमी होती. समाजाअया इमारतीतील बाइॄनी "दि"ड' दिले. मला दि"ड आवडतात.

श्री. व्रण यानी नायडुपेठ - अ.झ. बीडी फह्यक्ष्टरीचा पखाा व एयाना पख दिल. व्रणानी विजयवाडा व विशाखापड्ढण मधील काही नावे व पखो दिले. व्रणानीच हिर्दुैंतान शीप याडलमधील पानसे व काळे याची नावे सागितली व भेटा ह्णहणाले. काळे - पानसे शीप याडलमAये फार ह्नसिज आहेत. एयाचा पखाा विजयापड्ढणमAये कुणीही सागेल नि तसा अनुभव पुढे आला.

"मराठी समाजा'तील रानडे यानी पहिङ्कया दिवशी चहा दिला होता. नि आज गुळाची पोळी - चहा व 2 ज्ज्. देणगी दिली. "काही तरी कला शिका व एया योगे चरिताथल - र्ढिीीमAये चालवा हा एयाचा उपदेश विचारात घेएयासारखा असून यापुढे भारत ह्नवासाला जाणाङ्खयाने जज्ज्र अमलात आणावा. येथेच निघताना एका ङ्मयिंने (मराठी) उपदेश केला तो असा :- "महाराङ्ग-ीयाकडून सहसा प्रसे घेत जाऊ नका. कारण आपले लोक गरीब. नुसएया सायकलि"गला काही अथल नाही. ह्नएयेकाला हात पाय आहेत. सायकल फिरवली की फिरते..' अथालत हा उपदेश आह्णहाला मानवएयासारखा नङ्महता. हा उपदेश अमलात आणणे अशक्ष्यच. जर सायकलींगला अथल नसता तर या सागणाङ्खया ङ्मयंीने आमच र्ैंवागत केल नसत. अनेकाना हातपाय असतात पण ह्णहणून सवलजण धाडसी नसतात. जे लोक आमअया धाडसाला साहस मानत नाहीत, एयात काय आहे? अस ह्णहणतात. एयाना काही कळत नाही. ते मूखल असतात अस भारताचे सरधयायाधीश गजेंऊगडकर आह्णहाला आह्णही एयाना दुसङ्खयादा या सहलीत भेटलो तेङ्महा दि,ी येथे ह्णहणाले.

माझी ह्नकती साधारणच होती तरी निघालो. तेङ्महा डो—यासमोर मऊासच चिख दिसल. मऊासअया काही आठवणी पुन: डो—यासमोज्ज्न सरकङ्कया.

आता मऊास राअय सोडएयाची वेळ आली. र्ैंमती दाटून आङ्कया. येथे आशियातील सवालत मोठे हायकोटल आहे. येथील समुऊ किनारा सोळा म्रल लाबीचा आहे. मऊास शहर तर अवाढङ्मय पसरलय. साऊथ इडिया ह्णहटल की लोकाअया डो—यासमोर मऊास येत.

येथे सि"धूणार ह्णहणजे बदर आहे. येथे आतरराङ्ग-ीय विमानतळ आहे. येथे सातशेअयावर मराठी कुटुबे आहेत. "शाती' हे मऊास मधील सवालत उखाम ह्नेक्षागह आहे. मऊासमAये जशा वातानुकूलीत उच इमारती आहेत तशा झोपडह्लाहि खूपच आढळङ्कया. येथला "उधहाळा' खरोखर चटका बसवणारा!

येथले चचल, दीपगह, विणापीठ खूप वषाॄपूर्वीचे आहे. येथील मदिराची गोपुरे ह्नसिज आहेत. या राअयाला इतिहास आहे. चा्रल घराएयातील राजानी पूल व धरणे बाधली. कनालटक सगीत व भरतनाटह्लमश्र्नचे माहेरघर ह्णहणजे मऊासच होय. येथे जानेवारीत कडक थडी तर मे महिधयात कमालीचा उधहाळा असतो.

आखाापयॄत महाराङ्ग-ात दोन दिवस, ह्णह्रसूर मAये एकवीस दिवस, केरळात सात दिवस व मऊास राअयात एकवीस दिवस राहिलो. आता आध्रुह्नदेशात निघालो. सुरवातीस हा भाग खूप उजाड, व्रराण वाटला पण नतर सवलच बाबतीत समज वाटला. आह्णहाला या ह्नदेशात इतक सुखकर व गमतीदार वाटल की यास आह्णही "आर्ह्यैंट-ेलिया' ह्णहणतो! इथे आह्णही सदतीस दिवस राहख़ अस र्ैंवप्तनातही वाटल नङ्महत!

मऊास शहरातून निघताना व्रण यानी दिलेङ्कया नकाशाचा भरपूर उपयोग केला. कोणएयाही मोठह्ला शहरात शिरएयापेक्षा बाहेर पडून आपङ्कया अपेक्षित र्रैंएयाला लागण फारच कठीण असत. एयातून परह्नातात परभाषेत दुचाकीने फारच अवघड. या बाबतीत बहमतेक ह्नवाशाचे एकमत आहे.(लूलश्रळीीं, ािींिी लूलश्रळीीं, र्ैंकूटर्रिैंट, चिींिी र्ींिीीळीीं इ.) पुढे आह्णहाला तर एका ािींिीळीींने सागितले की आह्णही एका शहरातून बाहेर पडायअया ह्नयएनात पुन: पहिङ्कयाच जागी आलो. अभिमधयूला चक्रुङ्मयूहात शिरता येत होत पण बाहेर निघता येएयाची विणा र्हैंतगत नङ्महती. तसच काहीस आहे. तरीही आह्णही पराकाङ्गेने हा चक्रुङ्मयूह मोडून बाहेर पडलो.

आज 68 म्रल जायचा र्ह्नैंताव होता. पण ह्नएयक्षात आह्णहाला 50 म्रलावर मु,ाम करण भाग पडल. ह्णहणून यापुढे मोठह्ला शहरातून बाहेर पडताना थोडह्ला म्रलावरचा मु,ाम ठरवायचा अस आह्णही ठरवल.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch10

खिवेंऊममAये महापालिकेतर्फे रहाएयाची सोय झाली. खिवेंऊम सचिवालय टुमदार आहे, चार मखी भेटणार होते पण एयात खूप वेळ गेला. खिवेंऊम हे रोमह्नमाणे टेकडह्लावर वसलेले आहे. येथे राजा रविवमाॄनी काढलेली सुदर चिख आहेत. येथील पणनार्मैंवामी मदिरात अठराफूट लाबीची शेषशायी विङ्घणूची पाषाणाची मूर्ती अह्नतिम असून ती तीन भागातून समइलअया उजेडात दाखवतात.

आता पुधहा केरळ दिसणार नाही. केरळअया निसगल साश्र्लदयालनतर आध्रुात राजमहेंऊीचेपुढे 10 म्रल लोभस निसगल साश्र्लदयल पहावयास मिळाले. केरळचे कथकलीनएय ह्नसिजच आहे. येथील मु्रूय व सुह्नसिज सण "ओनम' तो यदा आह्यर्गैंटमAये येणार होता. वाटल तेङ्महा मी येथे पाहिजे होतो. येथे नारळाबरोबरच केळी, पोफळी, फणस, आबे, काजू, रबर इ. चे. वक्ष आहेत. केरळात सारखी गावे लागतात. अनेकाना वाटे की आमचेशी बोलावे पण भाषेची अडचण. पण काही जोरदार ह्नयएन कज्ज्न विचारतात. काही र्ैंवत:हख़न मागल दाखवतात. केरळात एका गावाजवळ आमचे बरोबर 2/3 विणाखयालनी सायकल चालविली. "कानडी येत नाही याचे कानडीतच "कह्यनडा बेरला' अस आह्णही शिकलो व एयाचा कधी कधी उपयोग केला. तसेच मङ्कङ्कयाळमAये "मङ्कयाळमश्र्न समसारिकमश्र्न' - मङ्कङ्कयाळम येत नाही असे सागायचे. भारतात सवालत र्जौंत "हार्ह्यिैंपटह्यलिटी' केरळमAये दाखविली गेली. सवालत र्जौंत अगएय, आदरातिखय, आपुलकी येथेच! केरळमAयेच सवालत र्जौंत ह्नकारचे पदाथल खा,े. सवल पदाथल आवडले. उकडा भात, र्रैंसम सोडून. येथे केळीअया झाडापासून दोरखड वळतात. उपहारगहातही केळीची पाने केरळ व तामीळनाडूमAये वापरतात. बङ्खयाच ठिकाणी अयाने एयाने आपापली उचलून टाकावी लागतात. माख केरळात आह्णहाला ती कुठे उचलून टाकावी लागली नाहीत. माख केरळ सोडताच आह्णहाला पाने उचलून टाकून णावी लागली.

केरळमAये ह्नवास करताना कधीच कटाळा येत नाही. किनाङ्खया ह्नमाणेच पवलतराजीच साश्र्लदयल वेड लावणार, लोभवणार आहे. काखयामुळे व क्ष्युलेक्ष्स डासामुळे हखाी रोग फार आढळतो.

खिवेंऊम जवळ थुबा अमिबाण सोडएयाचा तळ आहे. खिवेंऊम जवळ 10 म्रलावर जगह्नसिज कोवालम बीच आहे. येथे मी घरातील माणसासह खूपदा आलो होतो. तसेच षएमुखमश्र्न बीच मला आवडला.

केरळ मधील बहमतेक ङ्मयंी तुह्णहाला विचारतील "किु वि र्ूिी षळवि घशीरश्रर, किु वि र्ूिी श्रळज्ञश घशीरश्रर.'"केरला' असा उार करतात. खिवेंऊमला, जगह्नसिज चिखकार राजा रविवमाल होऊन गेला. केरळ बाबत अस मत आहे की येथील साश्र्लदयल अपूवल आहे की ते नीट कह्यमेरास टिपता आलेल नाही. कािैमर फार सुदर आहे अस मानल तर केरळला तथा मूनारला "दक्षिण कािैमर' अस ह्णहणता येइलल.

खरोखर केरळचा निरोप घेताना खूप वाइलट वाटले. खिवेंऊमहख़न सकाळी निघालो, कधयाकुमारीअया दिशेने, तामिळनाडू राअयात! सायकल चालवत होतो पण मन मागे मागे भटकत होते. सि"हावलोकन सुज्ज् होते.

यापूर्वी गुडलूर, उदकमडलमश्र्न व कोइलमतूर असे तीन मु,ाम या राअयात झालेले आहेत. मग केरला व आता पुधहा तामिळनाडू.

खिवेंऊमकडून नागरकोइललकडे निघालो. वाटेत केरळअया ह्नदेशात एक जावा र्ैंकूटर भेटली. एयानी मुजाम थाबविली व गप्तपा मारङ्कया. एयाने आमची वाताल वाचली होती. एयाला आमची नावे इएयादि दिली. तसेच केरळसीमेजवळ एका मोटारकारमधील माणसाने आह्णहाला बोलावले. एयाची मोटार थाबलेलीच होती. आह्णही आ्रलभाषेत गप्तपा मारङ्कया. एयातील मु्रूय माणूस ह्णहणाला की, "तुह्णही येथूनच एखादी तज्ज्णी पएनी ह्णहणून घेऊन जा.'

केरळ राअयाअया भागातच एक बस सारखी माअयाजवळ येत होती. ह्णहणून मी अखेर बस चालविणाङ्खयाकडे पाहिल तर एयाने हसून मला नर्मैंकार केला. एयाला फार आनद झाला व मलाही. माअया गाडीला फं मागे पाटी होती ती पाहख़न एयाने असे केले असणार. बस ड-ायङ्महरचा हा भारतात एकदाच अनुभव आला.

नागरकाह्यइललजवळ एक मोटारकार पुढे गेली. तिला मी नर्मैंकारकरता हात केला. ती मोटारकार लगेच थाबलीच व लगेच एयानी ओंजळीत येतील तेवढी चाह्यकलेटसश्र्न आह्णहाला ह्नएयेकी दिली, ते इग्रुजीत ह्णहणाले, "कर्रींश ीिाश लहलिश्रिरींशी?'मग इग्रुजीत सभाषण. एयातील िैंने देखील सुर्हौंय वदनाने मला उखोजन दिले. ही माणसे केरळची होती.

कोङ्कहापूर बेळगावजवळ जोगफाह्यङ्कस, केरळ, आध्रु, ओरिसा, बगाल ह्नचड पाऊस लागला. पावसापासून सरक्षण करएयासाठी बेळगावला घेतलेले सन हह्यट कङ्महर "शिरैंाण' फं होते. बाकी भिजत जात असू. अशा शिरैंाणासारख चागल परत मला पुएयास मिळाले नाही. "सर सलामत तो पगडी पचास!' कधी पाऊस आला ह्णहणून थाबत नसू. झाडाखाली तरी कधी थाबू नये कारण झाडावर हमखास वीज पडू शकते. माख आमचा एवढा कटाक्ष असे की, मु,ामावर राहायची सोय होताच कपडे भिजले असले तर ताबडतोब वाळलेले कपडे घालायचे. केरळात ह्नचड पावसाने आह्णही भिजत असू पण हवामानामुळे लगेच कपडे वाळत असत. पावसाबजल आह्णही लोकाना असे उखार दिले की, "एयाचा पडएयाचा धमल आहे तर आमचा ह्नवास करएयाचा धमल आहे. तो पडणे सोडत नाही तस आह्णही ह्नवास करण सोडत नाही.' केरळात पावसाने गावेअया गावे वाहख़न जातात पण आमचा योग चागला होता. लवकरच नागरकाह्यइललला पोहोचलो. जिङ्किाचे नाव कधयाकुमारी. पण ठिकाण नागरकाह्यइलल. ह्णहणून के. के. ह्णहणतात. कधयाकुमारी हे फार लहान खेडे असून नागरकाह्यइलल मोठे गाव ह्णहणजे टाऊन आहे.

नागरकाह्यइललअया एका महाविणालयात उतरलो. येथे शुक्रुवारी बाजार बद. भारतात मोठह्ला शहरात अथवा जिङ्किाचे ठिकाणी अथवा बाजारपेठाअया गावी रविवार बाजार बद. अखेर आज कधयाकुमारी जिङ्किात आलो. मऊास राअयात 21 दिवस राहिलो. ह्णहणजे आजपासून 18 दिवस मऊास राअयात गेले! नागरकाह्यइललचा पखाा मिळाला पण एयाचा उपयोग झाला नाही. ह्णहणून तरीही येथे थाबलोच नाही तर आज कधयाकुमारीही गाठली असती. येथून कधयाकुमारी 12च म्रल आहे. कलेक्ष्शनसाठी गेलो असता एके जागी आह्णही आमची ह्नमाणपखाची फाइलल व देणगी वही दाखविली पण देणगी देणाङ्खया ङ्मयंीचे व आमचे काही सभाषण न होता एयानी देणगी दिली. अशी पहिली व शेवटचीच वेळ होय. खिवेंऊम - नागरकाह्यइलल र्रैंता उखाम असङ्कयाचे सवाॄनी सागितले होते पण आह्णहाला तो तसा वाटला नाही. एयातून पावसाने तर फारच खराब झाला होता. र्रैंता चढउताराचा आहे. सारखे चढ व उतार. नागरकाह्यइललहख़न कधयाकुमारीकडे निघालो. हा आमअया ह्नवासातील सवालत लहान अतराचा टप्तपा.

आज सकाळी 7।। वाजता निघालो. र्जौंतीत र्जौंत हळू आलो. बहमधा बळेच हळू दुचाकी चालविएयाची ही पहिलीच वेळ. तरीही 9।। वाजता खरा राङ्ग-ीय महामागल न. 47 सपतो - जेथे पुएयाहख़न आमचा निघालेला र्रैंता सपला. जेथे गगासागर, सि"धूसागर व हि"दुमहासागर िाचा सगम झालेला आहे. हि"र्दुैंथानातील सवल नणा अया जलात विलीन झाङ्कया आहेत, जे हि"र्दुैंथानचे दक्षिणटोक आहे, जे हि"दचे पाय आहेत, जेथे भारताची दक्षिणसीमा सपते अथवा सुज्ज् होते तेथे येऊन पोहोचलो. ती वाळू ह्नेमाने, भंीभावाने, आदराने, अभिमानाने भाळी लावली. सायकलही वाळूत नेली. तिला जरा लावली. एक टप्तपा पुरा झाला. ह्णहणून ऊर आनदाने भह्वन आला. आनद गगनात मावेनासा झाला. पुएयाहख़न बेंगलोर उदश्र्नकमडल व कधयाकुमारी असे आमचे मोठे टप्तपे होते. ते पूणल झाले. फार वषाॄचे र्ैंवप्तन साकार झाले. पण येथे आह्णही तिधही सागराना कडकडून भेटलो. ते सवल सागर एयात मिळणाङ्खया पविख नणाचे पाणी आह्णहाला भेटायला उएसुक होते. एयावेळी भरतीचीच वेळ होती. तेथे लगेच सागर उपसागर व महासागर याचे एकख र्ैंनान केले. मला समुर्ऊैंनान फार आवडते. समुर्ऊैंनानानतर मी गोडह्ला पाएयाने परत र्ैंनान करत नाही. मला सागर्रैंनानाचा कधी खास झाला नाही. या तिधही सागराअया ह्नीतिसगमात - मिलनात र्ैंनान कज्ज्न मी पावन झालो. या तिधही सागराचे र्ैंनान करायला मिळाले हे आमचे किती भा्रय!

येथे र्िैंवमींगपूलही आहे. देवीकुमारीचे - कधयाकुमारीचे मदिर आहे. ते फार फार पूर्वी सAया विवेकानद र्ैंमारकाअया जागी होते. तेथे श्रीपादपार्र या नावानी ओळखतात. तेथे श्री देवीचा पाद (पाऊल) पाषाणावर उमटलेले दिसते. येथील वाळू तीन बाजूला तीन रगाची आहे. पिवळा, ताबडा व काळा असे ते तीन रग आहेत. देवी कुमारीने हळद, कुकू व बु,ा उधळावा असे रग उधळले अशी कथा आहे. येथे विवेकानद वाचनालय आहे. येथून 2 फलाॄगावर विवेकानद खडक आहेत. अयावर विवेकानद अमेरिकेतील (शिकागो) सवलधमल परिषदेला जाएयापूर्वी तीन दिवस व तीन राख बसले होते. 1892/93अया दरह्णयान. कधयाकुमारीअया खडकावर बसङ्कयावर, काही वेळा सागरलाटातून काही वेळ गोड पाणी येते असा आह्णहाला अनुभव आला. कधयाकुमारी येथील सूर्योदय, सूयार्लैंत व चऊोदय जगह्नसिज आहेत. जगात अशी अनेक टोके आहेत. पण तेथे कधयाकुमारीसारखी िाची शोभा पाहायला मिळत नाही. माख ते ठराविक तिथीलाच रमणीय असतात. तसेच पुङ्घकळदा ढग व पाऊस एयाअया आड येतात. येथे शखशि"पले खूप सापडतात व विकत मिळतात. एयाचे दागिनेही मिळतात. 1970ला विवेकानद र्ैंमारक झाले.

आह्णहाला येथे कुणाचे पख मिळाले नाही. एयामुळे जी. पी. ओ त रिडायरेक्ष्टचा पखाा मऊास ॠ.झ.ज.चा दिला. येथे पचायत आह्यफीस आहे. पण सदर ह्नेसिडेंट येथून 2 म्रल दूर रहातात. येथे एका माणसाने र्ैंवत:हख़न काही माणसाची कलेक्ष्शनसाठी नावे सुचवली. एयामुळे कलेक्ष्शन सुकर झाले. िा लहान खेडह्लात कलेक्ष्शन ज्ज्. 3.75 झाले.

येथे आह्णही श्री कधयाकुमारी गुज्ज्कुल आश्रमात राहिलो. या र्सैंथेस राङ्ग-ाAयक्ष डाह्य. एसश्र्न. राधाकङ्घणनश्र्न, महामखी पडीत जवाहरलाल नेहज्ज्,

श्री विजणुराम मेढी, मऊासचे एुगङ्महनलर श्री.ङ्मही.ङ्मही.गिरी, केरळचे राअयपाल 1967 पासून उपराङ्ग-ाAयक्ष, श्री दोराबजी टाटा, सेठ डालमिया चह्यरिटेबल टर्-ैंट सेठ मफतलाल टर्-ैंट, टी.ङ्मही. एसश्र्न.चह्यरिटीज इ. देण्रया दिङ्कया आहेत. िा आश्रमाअया अAयक्षा दक्षिणेतील एक महान सामाजिक कायलकएयाल आहेत. एयाचे चिरजीव अमेरिकेत राहत असत. एयाचा राङ्ग-ाAयक्ष कह्यनेडी याचे समवेत किर्र्लोैंकरमAये मी फोटो पाहिला व सहज तो लेख वाचला. या सहलीत

मा. निकुब याचे घरी बेळगाव येथे वाचला. तेङ्महा ही माहिती मी लिहख़न घेतली व श्र्नहटल होइलल कदाचित उपयोग अनू खरोखरच एयाचा फार उपयोग झाला.

आश्रमात राखी जेवलो. तेथे उप्तपीट होते. ते जरा तिखट होते ह्णहणून मी व ह्नभाकर एकमेकाला हळूच जरा तिखट आहे नाही ह्णहणालो आणि तेथे मराठी कोणाला कळत नङ्महते. पण लगेच मूठमूठ साखर आणून खुणेने पाहिजे का विचारले नी घातली गेली. ही गोङ्ग आमअया चेहङ्खयावरील हावभावावज्ज्न ओळखले ह्णहणता येइललही पण दिङ्मयाअया साAया ह्नकाशात इतके दिसणेही अवघडच. एयानी मु्रूयत: ओळखले असेल की पुणे व महाराङ्ग-ात पदाथल कमी तिखट असतात व हे दोघे हा पदाथल तिखट आहे ह्णहणत आहेत ह्णहणून र्ैंवत:हख़न साखर वाढएयात आली असावी. दक्षिणेत इतकी समजूतदार, हमशार माणसे आहेत व भेटली ह्णहणून भाषेची अडचण झाली नाही.

दिवसा दोघे मिळून सुमारे 17 कार्डे लिहिली नि वेळ कसा गेला कळलच नाही. सायकाळी येथील वाळूत, वाळूअया डोंगरावर कपडह्लाची पवाल न करता, तमा न बाळगता, पाय पसज्ज्न मनसों वारा खा,ा, निसगालशी एकज्ज्प झालो. हवा खावी, वारा खावा, तो कधयाकुमारीचाच! मला कधयाकुमारीचा वारा फार फार आवडला. मला समुऊावरचा शीतल वारा आवडतो, सागराचे साग्रुसगीत आवाज माअया कानाना आकव करतात. वाळूअया ढिगावर बसलो असता वाङ्खयाने वाळू विजारीअया खिशात गेली. पण ह्णहणून आह्णही बसएयाचे सोडले नाही. आमचा सायकलह्नवास असङ्कयान काही घाइलगर्दी नङ्महती व नसायची. येथे वाळूवर बसून हवा खात बसलो असता काही क्र. राम गणेश गडकरी याअया विरामचिधहे कवितेतील "केला अधलविराम तेथ, गमले येथून हलू नये' याची ह्नचिती आली.

कधयाकुमारी हे हि"दचे टोक आहे पण एयाची ह्नएयक्ष ज्ज्दी 1/2 फलाॄग आहे. तसे हि"दुमहासागर यावर सारखा लाटाचा मारा कज्ज्न हळूहळू उखारेत सरकून भारतावर आक्रुमण करत आहे. पण हे आक्रुमण कोणएयाही मानवी आक्रुमणापेक्षा वेगळ आहे. तो भारताअया चरणावर सारख पाणी आणून ते धुवत आहे. भारतमातेला वदन करत आहे "दक्षिणमें चरणोंकी धोता सागरका सम्रुाट ह्र' येथे तिधहीबाजूला समुऊ आहे हे येथे नीट कळू शकते. तिधही एकमेकात मिसळले असले तरीही तिघाअया पाएयाचा रग कि"चित निरनिराळा आहे. मानवाचे मन सागराह्नमाणे अथाग न होता सागराह्नमाणेच विशाल ङ्महायला पाहिजे. ते ह्नवासाने होएयास मदत होते. माणूस हलक्ष्या कानाचा रहात नाही. नागरकाह्यइलहख़न 11-11।। म्रलपयॄत समुऊ कुठेच ृङ्गीस पडत नाहीत हे व्रशिङ्घटह्ल होय. आह्णही िा टोकावह्वन कङ्कपनेने आमअयासमोर भारत वषल उभा केला. लका कधयाकुमारीअयाजवळ नसून ती रामेरिअयाजवळ आहे. जुल्र 1964 ला येथे होतो.

देवी कुमारीची मूर्ती फारच अह्नतिम आहे. ती उभी असून तिअया बेंबीत हिरा असून नाकातील दागिनाही अगदी उठून दिसतो. तिअयासमोर आरसा बसविला आहे. एया आरशातही देवीचे ह्नतिबि"ब फारच छान दिसते. समयाअया उजेडात देवीचे ते ज्ज्प फारच मनोहर दिसते. येथे मला सन 2000 पयॄत पाच वेळा यायला मिळाल.

तेथे सायकाळी हवा खात बसलो असता भूइलमूगाअया शेंगा विकणाङ्खया मुलामुलींकडून मी दाणे विकत घेऊन खा,े. ते फारच र्ैंवादिङ्ग व ज्ज्चकर लागले. ती मुले शुज हि"दीत आमचेशी बोलली हे आञ्च्यलच.

दुसङ्खया दिवशी सकाळी सूर्योदय पाहिला. "यही ह्र वो साज आ्रर सवेरा'

आह्णही मऊ देशात वावरलो. तेङ्महा तेथे उधहाळा होता. मऊास राअयात बराच पाऊस इलशाधय मोसमी वाङ्खयामुळे पडतो.

तिज्ज्नेलवेली नगरपालिकेचे चेअरमन यानी आह्णही तेथे येएयापूर्वीच ह्नमाणपख तयार कज्ज्न ठेवले होते. असे या सहलीत ह्नथमच घडले.

श्री. एम.अरदुल मजीद कायालAयक्ष यानी आमची राहएयाची सोय एयाअयाच हमसेन बीडीज इमारतींत केली. एक र्ैंवतख खोली मिळाली होती. नगरपालिकेअयाच एखाणा अधिकाङ्खयाने एयाअया र्ैंवत:अयाच जागेत व्रयिंक राहएयाची सोय करएयाची ही पहिलीच व अखेरची वेळ. मऊासमAये र्ैंटेट कलेक्ष्शनचे फार हाल झाले पण काही वेगळेच व चागले अनुभवही आले.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch9

पालघाटहख़न 43 म्रलावरील खिचूर येथे जाएयास निघालो. येथे 7। ज्ज्. कलेक्ष्शन मिळाले. आज आषाढी एकादशी होती. आह्णहाला उपवास होता. हा उपवास चागलाच उपवास ठरला. इकडे उपवासाचे पदाथल विशेष उपलरध झाले नाहीत. विशेषत: काह्यफी व चहा, काही केळी, उकडलेले केळे, के—याचे वेफसल, थोडा फणस, काजू इ. पदाथल मिळाले. केरळच न्रसगिलक साश्र्लदयल अखड पीत निघालो. केरळात आह्णही बराचसा ह्नवास राङ्ग-ीयमहामागल क्रु. 47 वर केला. केरळात भयकर पावसाने अनेकदा महापूर येतात. बहमतेक वेळा र्रैंते व गावअया गावे वाहख़न जातात. ह्णहणून र्रैंएयाअया खोलगट भागात (छर्रींीीरश्र उीिीीळसिी) र्रैंएयात किती पातळीवर पाणी आहे हे दाखविएयाची ङ्मयर्वैंथा केलेली आहे.

वाटेत एका साधारण मोठह्ला गावी उपहारगहात गेलो. तेथे आह्णही ह्नथमच "इळिश्रशव इररिरि'खा,े. आह्णहाला फार आवडले. पण हे केळे नुसते खायला चवदार नसते. पण पोटभह्व आहे. ते आकाराने जाडीला आपङ्कया के—यापेक्षा अधिक असते. इकडे र्रैंएयावर आमअया सायकली होएया. तेथे माणसे व मुले जमत जाऊन, गर्दी होऊ लागली व ती वाढू लागली. नतर आमअया भोवती गराडाच घातला. इतकी गर्दी झाली की एखाणा खरोखर महान असलेला माणूस (देशी अथवा परदेशी माणूस) भेट णायला आला की जशी एयाला वाट काढणे अवघड होते तशी कि"वा एयापेक्षा वाट काढण आह्णहाला अवघड होऊन बसल. पुङ्घकळ मुले तर आह्णही निघाङ्कयावर आमअया पाठोपाठ धावत आली. या अनुभवाने आह्णही कि"चित गागह्वन गेलो. अशा अगएयाने मन भारावून गेले. पण यापुढे आपला मु,ाम येइलपयॄत शक्ष्यतो इतक्ष्या मोठह्ला गावात "उपाहाराचा मु,ाम' ंयायचा नाही, अस ठरवल व एयाह्नमाणे आह्णही वागलो. "केरला'त एकदा तर दोन तीन नवयुवक दुचाकीवह्वन काही अतर आमअयाबरोबर आले व ह्णहणत होते आह्णहालाही घेऊन चला. वाटेत दहा - बारा म्रल डोंगररागानी जरा ताप दिला. एक तर छोटासा घाटच होता.

खिचूर ूिमिAयेच एक ह्णयुझिअम पण आहे. या ूिचिे व्रशिङ्घटह्ल ह्णहणजे येथे यात अनेक ह्नकारचे साप व काळेकुड्ढ वाघ आहेत. कलकखयाअया "झू' मधील पाढरे वाघ हे बफालह्नमाणे पाढरे शुभ्रु नङ्महते. पण येथील काळे वाघ इतके काळेकुड्ढ होते की एयाहख़न का—या रगाची र्वैंतू आह्णही पाहिली नाही. येथील "झू' ला जह्वर भेट णावी.

येथे "नवजीवन' या मङ्कङ्कयाळम भाषेतील द्रनिकात आमची वाताल दिली. केरळात मातभूमि, मनोरमा, एर्क्ष्ैंह्नेस इ. वतलमानपखे ह्नसिज आहेत. "मनोरमा'त आह्णही केरळात आगमन करएयापूर्वीच, आह्णही केरळात लवकरच येणार आहोत अशी आह्णही येएयापूर्वीच, एयाची व आमची मुलाखत न होताही एयानी आह्णहाला ह्नसिजी दिली. अस आह्णहाला या राअयात ह्नवास करत असताना भेटलेङ्कया एका ग्रुामसेवकाने एयाने हे वाचङ्कयाचे सागितले. "नवजीवन'मAये लगेच दुसङ्खया दिवशी आह्णहाला ह्नसिजी मिळाली. नि तेङ्महा आह्णही ह्नेसमधून एयाची एक ह्नत फ्रुी घेतली.

येथील ह्णयुनिसिपल कमिशनर श्री ङ्मही. बालगगाधरन हे फारच चागले होते. ते व आह्णही इग्रुजीत खूप गप्तपा खूप तास मारङ्कया. ते ह्णहणाले माअया वडिलाना लोकमाधय टिळकाबजल फार अभिमान होता ह्णहणून एयानी माझ नाव ठेवल बालगगाधरन. एयानी आह्णही न मागताही र्ैंवत:हख़न ह्नमाणपख दिल. ते ह्णहणाले "आता मी एक तुह्णहाला सटिलफिकेट देतो'. राहएयाची सोय करएयाबजल आढेवेढे घेतले नाहीत. येथे का्रधिसल हाह्यलमAये झोपलो. (नगरपालिकेअया). तेथील एका कापड दुकानातील सेङ्कसमनने आह्णहाला काह्यफी दिली. तो ह्णहणाला की मला आमचे मालक ह्णहणाले, "ते (आह्णही) फार थकले असतील, एयाना काह्यफी वग्ररे णा...' शिवाय कलेक्ष्शनला गेलो तेङ्महा एयानी दोन ज्ज्पये दिले. एयाची नोंद वहीत (ऊिरिींळिि छिींश इिज्ञि) आह्णहाला 2 ज्ज्पये देणगी दिङ्कयाची नोंद कह्वन दिली. एया मालकाअया वरील वाक्ष्यावह्वन लक्षात येइलल की केरळमAये किती आदरातिखय असते! केवढी ही आपुलकी, केवढी ही माणुसकी, दुसङ्खयाची जाणीव, सहानुभूती! िाला जगात तोड नाही. हि"र्दुैंथानात आमच सवालत र्जौंती र्ैंवागत केरळमAयेच झाले. या माणसाअयाच नावाने देणगी वहीतील नोंदीला सुज्ज्वात झाली. हा केवढा महान योगायोग! ह्णहणूनच की काय िा पुढेहि सपूणल ह्नवासात आपुलकीने व सढळपणाने अनेकानी देण्रया दिङ्कया. केरळात व दक्षिणेत इतरख बरेच ठिकाणी मदिर ह्नवेश मिळविएयाबाबत फार अटी आहेत. येथे व केरळात अनेक ठिकाणी शाळा काह्यलेजातील मुलानी आह्णहाला विचारले, आह्णही आपणाला काय मदत कह्व शकतो? तसेच कोइमतूर येथेही आह्णही कलेक्ष्शनला गेलो असता एका घडह्ला—याअया दुकानदाराने विचारले मी आपणाला काय मागलदशलन कह्व शकतो? व काही तरी विचारा असा आग्रुहच धरला. ह्णहणून आह्णही आह्णहाला काही विचारायचे नङ्महते तरी पालघाटला जायला र्रैंता कोणता? असे विचारले होते. कोइलमतूर येथे एका सायकल दुकानदाराने सायकलचे सुटे भाग देएयाची तयारी दाखवली होती.

खिचूरहख़न पेह्वबाऊर कोड्ढायम मार्गे खिवेंऊमला जायचा आमचा आधीचा प्तलह्यन होता. ह्णहणून आह्णही एनालकुलमअया ऐवजी पेज्ज्बाऊरला जायला निघालो. हा र्रैंता निवडएयाचे कारण ह्णहणजे कोचीन, अलेप्तपी, ि1लाह्यन (कोइलाह्यन) मार्गे खिवेंऊम हा राङ्ग-ीय महामागल होता. पण तो किनाङ्खयाअया अगदी जवळून जात होता ह्णहणून तेथे फार पाऊस असेल व कदाचित वाटेत र्रैंता बद असएयाची शक्ष्यता होती. पेह्वबाऊर येथील नगरपालिकेतील कमिशनर श्रीयुत एन. दामोदर कुज्ज्प, इ.अ.,ङ.ङ.इ.यानी आह्णहाला कोचीनमार्गे जाएयाचा स,ा दिला. ते ह्णहणाले कोड्ढायम मार्गे व कोचीनमार्गे पाऊस सारखाच (ह्नमाणात) पडतो. केरळ अया न्रसगिलक साश्र्लदयालसाठी ह्नसिज आहे ते साश्र्लदयल ि1लाह्यन मार्गेच पाहावयास मिळेल. ह्नेक्षणीय ठिकाणे याच र्रैंएयावर आहेत. कोड्ढायमवह्वन जाणारा र्ैंटेट हायवे डोंगराळ आहे. एयाला फार अवघड वळणे आहेत. एयानी आह्णहाला ह्नमाणपख दिल. केरळची बह्यक वाह्यटर ह्नसिजच आहे. "बह्यक वाह्यटर' ह्णहणजे मागे येणारे सागराचे पाणी होय. जस धरण बाधङ्कयावर पाणी फुगत व मागे येते. तसाच काहीसा ह्नकार होय. समुऊाच पाणी जमिनीत शिह्वन एयाचा वहातुकीला उपयोग होतो. नि या पाएयाअया दोधही बाजुला केरळचा रह्णय किनारा तयार होतो. ते साश्र्लदयल अह्नतिम असते. "बह्यक वाह्यटर' ह्णहणजे निसगालने केरळला बहाल केलेल अपूवल लेणच आहे.

आज खिचूरहख़न 6।। ला निघून 1ला पेह्वबाऊह्वला आलो. 40 म्रल. ह्णयुनिसिपल कमिशनर 4ला येतात. ते पालिकेअया अगदी जवळच राहतात. एयानी आह्णहाला चहा दिला. दक्षिणेत सवलख काह्यफी लोकह्निय आहे ह्णहणून चहा देण ह्णहणजे बहममान समजतात. एयानी का्रधिसल हाह्यलवर सोय केली. पेह्वबाऊर - केरळ मधील मु,ामाचे आमचे सवालत लहान गाव होते. एकाने मदत केली होती. एयाच देणगी वहीत नाव होत, नि एयाअयाच जावयाअया दुकानात योगायोगाने आह्णही गेलो ह्णहणून (सासङ्खयाने मदत केली ह्णहणून) एयाने मदत नाही, पण चाह्यकलेटसश्र्न दिली हा अनुभव नवा होता.

केरळात र्रैंएयालगत साधी लघुशका कठीण कारण सवलख दाट र्वैंती व सतत रहदारी होती. डोक्ष्यावर मोठ मोठे (गवताचे) भारे घेतलेङ्कया िैंया एयाअया जवळील भाङ्खयामुळे (चेहरा) दिसत नसत. पण एया कुतुहलाने आमअयाकडे पहायचा ह्नयएन करत. ते एखादा "भाराच' आपङ्कयाकडे पाहतोय असे वाटे.

पेरबाऊरहख़न कोचीनकडे (जिङ्कहा एनालकुलमश्र्न) जाताना आह्णही अया र्रैंएयाने गेलो एया र्रैंएयामAये र्रैंता व लोहमागल याचा पुलावरील र्रैंता मागल एकच होता. तेथे माझी हस्ड - बह्यटरी पिशवीतून खाली पडली नि एया वह्वन खरी बस जायची पण बस - ड-ायङ्महर चागला असङ्कयाने ती सुखह्वप मिळाली. र्रैंता व रेङ्कवे एकाच पुलावह्वन जाएयाची, पहाएयाची आमची पहिली वेळ होय. अनालकुलमवज्ज्न जाएयाचे ठरवङ्कयामुळे 8 म्रल (फेरा) र्जौंत चालवावी लागली (लूलश्रश) पण आज 28 म्रलच जायचे होते.

एनालकुलमपासून कोचीन सि"धूणार 5 म्रल दूर आहे. र्रैंता उखाम आहे. अनालकुलमहख़न कोचीन बदरातील आगनाबा (आगबोटी) दिसतात. कोचीनला महाराङ्ग-ीयन खूप आहेत. कोचीन हे भारतातील पञ्च्मि किनाङ्खयावरील मुबइलअया खालोखाल न्रसगिलक व मोठे बदर आहे. अयाला आता कोची ह्णहणतात.समुऊ आत (जमिनीअया) आला की बदर (न्रसगिलक) तयार होते. कोचीनला फार उच इमारती नाहीत. ह्णहणून समुऊ जमिनीत कसा शिरला आहे हे र्ैंपङ्ग दिसते व कळत की न्रसगिलक बदर कस तयार होत. येथे मोठमोठह्ला परदेशी बोटी येतात. येथून जवळच विमानतळ आहे. येथे आरमारीतळ आहे. अनालकुलम ही मदिरे व चर्चेसची नगरी आहे.

पेज्ज्बाऊर ते एनालकुलम हा 28 म्रल ह्नवास ह्णहणजे फारच लहान होता. ह्णहणून दुपारी 1ला पोहोचलो. नगरपालिकेत चा्रकशी केली आणि ह्णयुनिसिपल र्रेैंट हाऊसमAये राहएयाची झाली उखाम सोय!

केरळमधील ह्नवास इतर राअयापेक्षा मनोहर झाला. एयाच न्रसगिलक साश्र्लदयल पीत पुढे जाव. केरळात सतत सलग र्वैंती आहे. एक सारखी जागोजागी उपाहारगहे आहेत. शाळा व काह्यलेज यातील विणार्थी विणाथिलनींची जा ये असते. लहान लहान मुले मोठह्ला हा्रसेने शाळेत जाताना पाहिली की फारच का्रतुक वाटे. सवलख र्ैंवागत करतात. कोणी मुले "टाटा' करतात. केरळात फार रहदारी असली तरी आह्णहाला चटकन वाट देत. मी तर केरळात एका मु,ामाहख़न दुसङ्खया मु,ामाअया अतरात सहसा सायकलची घटा वाजवली नाही. तसेच कोणी आपङ्कया गप्तपात गुग असताना एयाना अडथळा आणणे केरळमAये मला पसत नङ्महते. ह्णहणून मी बेल वाजवायची गरज असतानाही टाळत असे. याचे उदाहरण ह्णहणजे अनालकुलममAये शिरताना एका पुलावर समोह्वन दोन मुली येत होएया. एया बोलएयात मम होएया व एयाचेजवळून एक लाह्यरी येत होती. मी घटा वाजवणे जह्वर होते पण एयाना एयाअया समाधीतून जागे करावे असे मला वाटत नङ्महत ह्णहणून मी ट-क व एया दोघींमधून दुचाकी रेटून नेली. मला वाटले आपण लाह्यरीवर तर धडकणार नाही ना? पण अया फटीतून मी गेलो ती माअयासाठीच होती व सुखह्वप पार झालो. मी पार होताना एया भानावर आङ्कया व माअयाबजल एयाना जवळून गाडी नेङ्कयाचा राग आला नाही. र्रैंएयाअया कडेला काही ठिकाणी रगीबेरगी कमळे उगवली होती. मुलीसुजा सुर्हौंय कह्वन आदर दाखवतात. जो तो आपले काम सोडून आमचेकडे पाहात राही. ह्णहणूनच फार फार वाटले की, मङ्कयाळी भाषा येत असती तर? केरळात कपडे फार कमी वापरतात. येथे िैंयादेखील कमी, फार कमी कपडे वापरतात. वजिैंयाप्रकी बङ्खयाच िैंया तर छातीवरहि वैं वापरत नाहीत (घालत नाहीत). चोळी, झपर इ. काही नाही. पातळाचा पदरही नाही. बहमतेक िैंया नुसता रलाऊझ अथवा झपर वापरतात (एयावर पदर नसतो). इएयादिमुळे आह्णहाला पहिङ्कया दिवशी डो—याना चमएकारीक वाटले. जरा शरमलो. पण नतर लगेच सवय झाली. केरळात पुज्ज्षापेक्षा िैंयाची स्रूया अधिक आहे. बहमतेक िैंयाचे केस फार लाब असतात. येथील िैंया केसाची वेणी कधीच घालत नाहीत कारण एया दररोज डोक्ष्यावह्वन र्ैंनान करतात. ह्नाचीन काळापासून केरळातील िैंया परकीय पाहमएयाशी मोकळेपणानी बोलत आहेत. जेङ्महा भारतात इतर ह्नातात "पडदा पजत' तीव्रुतेने होती, कसोशीने पाळली जाइल तेङ्महादेखील केरळातील िैंया पुज्ज्ष पाहमएयाशी देखील गप्तपा मारत. युरोपात ्रिञ्च्न धमल पोहोचएयापूर्वी येथे पोहोचला. इतर र्वैंतीही बरीच आहे. सवलख चर्चेस आहेत. 90% जनता तरी येथे साक्षर आहे.

अनालकुलम ते आलेप्तपी र्रैंएयावर दुतफाल फारच नारळी, पोफळी, केळी, फणस याचे वक्ष आहेत. अस निसगल साश्र्लदयल आमअया िा याखेतच काय पण सपूणल हि"र्दुैंथान व नेपाळ, भूतान मAये कुठेही पुधहा दिसले नाही.

अनालकुलम आलेप्तपी र्रैंएयावर काही ठिकाणी र्रैंता समुऊातून जातो. ह्णहणजे पूल नसून जमिनीवरचा र्रैंता आहे. दोधही बाजूस अथाग सि"धूसागर पसरलेला आहे. 31 डिसेंबर 2005पयॄतअया माअया ह्नदीघल ह्नवासामAये सवालत काही आवडले असेल तर हेच ते केरळचे निसगल साश्र्लदयल. निसगालने उदार र्हैंताने दा्रलत लुटली आहे. आपण र्ैंवअछदपणे मनमुराद ती लुटावी, निसगालचा वरदर्हैंत आहे. मुंर्हैंते एयाने उधळण केली आहे. असा ह्नवास कधीही सपूच नये असे वाटते. खरच केरळमAये सायकलवह्वन खाली उतरावेसे वाटत नसे. एयातून पावसा—यात हा आनद आषाढात आह्णहाला लुटायला मिळाला. ओलेती अशी वसुधरा फार सुदर दिसते ह्णहणतात. "न झटको झुङ्कफसे पानी, ये मोती फूट जाऐंगे!' तसे हे निसगालचे निथळत ओथबलेले साश्र्लदयल कुणाही रसिक ह्नवाशाला मनमुराद लुटून भूल पाडत. बह्यक वाह्यटसल (कायले) दिसतात. हे निसगालचे अनमोल लेण मनोहारी आहे. एयाला तोड नाही.

आह्णही आलेप्तपी नगरपालिकेअया कायाललयाचा शोध करीत असता आमअया मागून कुणी एक जण आला. ह्नथम इग्रुजीत बोलला मग मराठीत तो ह्णहणाला, "आधी आमअया घरी चला मग ह्णयुनिसीपालीटीत जाऊ.' एयाअया घरी गेलो. एयाचे नाव सुधीर मोहे आहे. लवकरच इ.डल.होइलल. घरी खूप गप्तपा! तेथे र्ैंनान केले. कपडे धुतले. जेवण केल. एयाचीच मक्ष्युलरी र्ैंटील व फनिलचर फह्यक्ष्टरी गावात शिरतानाच आहे, ती पाहिली. एयासमोर काखयाचा कारखाना आहे. तो पाहिला. काखयाची फह्यक्ष्टरी पाहएयाची पहिलीच वेळ आहे. फार फार आपुलकीने वागवले. आपपर भाव मावळला. यानतर जेङ्महा जेङ्महा असा अनुभव आला तेङ्महा मी ह्णहणायचो "अलेप्तपी' झाली. एयाना यानतरअया ह्नवासात दोन तीन पखही पाठवली. सुधीर यानी सागितले, पुढे फार ओसाड आहे. नि एयाह्नमाणे ह्रदराबादचे अलीकडेपयॄत फार ओसाड, फं एकदोन ठिकाणी जगल. अशातङ्खहेच केङ्महातरी घडणार हे माझे मत होतेच व नवीन काहीतरी घडएयासाठीच पेज्ज्बाऊरहख़न मागे परतून याव लागल हे तेङ्महाच मी जाणल. एनालकुलम ते अलेप्तपी र्रैंता छान आहे. वाटेत बरीच मोठी गावे आहेत. अलेप्तपीत मङ्कयाळी सिनेमा र्ैंटुडिओ पाहिला. अलेप्तपीला पूर्वेकडील ङ्महेनीस ह्णहणतात. येथील बह्यक वाह्यटसल मधून फार वाहतूक होते. पावसा—याखेरीज काखया व मह्यटि"्रज नेएयास आलेप्तपीत मोठह्ला आगनाबा (बोटी, ीहळिी)येतात. आकाशवाणी सागली उपकेऊाचे कायलक्रुम ऐकू येतात. गमत ह्णहणजे सागलीचे हेच कायलक्रुम जवळअयाच पुएयाला ऐकू येत नाहीत.

अलेप्तपीहख़न निघताना फारच पाऊस ह्णहणून निघायला उशीर झाला.

8 वाजले. मग मी श्र्नहटल आपण निघा%याशिवाय थाबणार नाही नि एयाममाणेच घडल. आश्र्नही निघालो नि लगेच थाबला. दुपारपयन्त ए,ावम म-लावरअया, ि1लानि गावी पोहचलो. नगरपालिकेअया का-धिसल हालि मीये रहायची सोय झाली.

"ि1लाह्यन'अया ह्णहणजे आताअया कोलुमश्र्न "मङ्कयाळ राअयमश्र्न' या वखापखाअया वातालहराने आमची मुलाखत घेतली ती दुसङ्खया दिवशी ह्नसिज झाली. आमचे एया भागात का्रतुक झाले. ह्नवासात मदत ह्णहणून वगलणी मिळू लागली. आमचे ङ्मया्रूयान झाले. आमअया सायकलींभोवती गर्दी होऊ लागली, एयाअयात व आमअयात आपोआप एक आपुलकीचे नाते निमालण झाले, तेथून खिवेंऊमकडे ह्णहणजे आताअया थिह्वअनतपुरमश्र्नकडे निघालो तेङ्महा एयाना व आह्णहाला निरोप घेताना थोडे जड वाटले. हेच आपङ्कया देशबाधवाबजल ह्नेम, आपङ्कया देशातील भा्रगोलिक पर्रििैंथतीबजल जिङ्महाळा, देशह्नेम होय. आमअया ह्नवासाचा हेतू सफल होत होता. आनद मिळत होता.

या सायकल ह्नवासामुळे आपले वेगवेग—या पर्रििैंथतीत रहाणारे भारतीय अगदी जवळून पहाता येत होते. "देश बघतोय' ह्णहणजे जणू देवाचे दशलन मिळतय. आह्णहाला सुजा लोकाकडून धन, आश्रय आणि उएसाह मिळत होता. आमचे नाव वेग—या भाषेतील वखापखात झळकत होते, आमची भाषणे लोक अगदी कान टवकाह्वन ऐकत होते. आह्णही अशी मोठी ह्नसिज माणसे होत होतो! जरी खूप ह्नसिजी मिळाली तरी गवल करणार नङ्महतो, आमचे पाय सायकलअया पायडलवरच ठेवणार होतो!

येथून खिवेंऊमकडे निघालो. हा केरळातील शेवटअया टप्तप्तयाचा ह्नवास होता. सकाळी सातला निघालो आणि चङ्मवेचाळीस म्रलाचे अतर पार कज्ज्न बारा वाजता खिवेंऊमला आलो. तेथे र्पोैंटर्मौंतर, जी. पी. ओ. शोधू लागलो. तेथे दोन तीन मोठी र्पोैंटआह्यफिसेस होती. आमचे नेमके भेटेना. ते शोधता, शोधता आमची चुकामुक झाली. अAयालतासाने पुधहा भेट झाली. दूरअयाची पख पहाएयाअया उएसुकतेत जवळ असलेले दोघे दुरावलो गेलो होतो! शेवटी जी. पी. ओ. सापडले. तेथे आमची पखे मिळाली. खूप आनद झाला. तेथून आह्णही पख पाठविली. पखाा मदुराइलचा दिला.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch8

उदकमडलमधील उपहारगहातून प्तयायला गरम पाणी देतात. पण ते तापवून नङ्महे तर उङ्घणतेजवळ ठेवून (र्विैंतव) गरम करतात. येथे बरेच पाञ्च्मिाएय राहतात. उटीचे लोक ह्णहणाले, कोइलमतूर फार किींआहे. पण ह्नएयक्ष तसे ते नङ्महते. कारण उटी सवालत उच हिल र्ैंटेशन आहे. कोइमतूर सुमारे 1300 फूट उचावर आहे. अथालत उटकमडअया लोकाना किींवाटणारच. उदकमडलम येथे कअअया फिङ्कमचा कारखाना आहे. आह्णहाला कटक येथे एक गर्हैंथ भेटले. एयानी कौमीर व उदकमडल दोधहीचा अनुभव घेतलेला आहे. ते ह्णहणाले "कौमीरला जाएयापेक्षा उदकमडल येथे एक महिना राहाव. कौमीरपेक्षा उटी फारच सुदर आहे. उटीच कोणतही ऊन ह्णहणजे शीतल चादणच होय. मला तर वाटत अयाना मधुचऊाला कौमीरला जायच आहे पण जाणे जमल नसेल एयानी उटीला मधुचऊ साजरा करावा हे उखाम. येथील दोडाबेड्ढा पाह्यइॄट, बोटह्यनिकल गाडलन, सरोवर इ. ह्नेक्षणीय आहे. या सरोवरातच "ओ मेहबूबा ओ' या "सगम' मधील गीताच चिखिकरण झाले. हे गीत विशेषत: मऊासपयॄत (आह्णही "सगम' पाहीपयॄत) रोज ह्णहणत असू. मऊास नतरहि ह्णहणत होतो. याचे दुसरे ह्नमुख कारण िात दिलेला दिलासा होय. "किस बातपे नाराज हो किस बातका ह्र गम, किस सोचमें डुबी हो तुम, (किस सोचमें डुबे हो तुम) हो जायेगा सगम' व अस ह्णहणत आह्णही आमअया "मझील' वर पोचत असू, आमच Aयेय गाठत असू. आमअया वेळी उटीत असा पाऊस पडला की पाच सेंटीमीटर वरील काही दिसत नङ्महते. येथे कोणी सायकली वापरत नाही, एयामुळे आमअया "सायकली' एयाना एक अह्नूप वाटङ्कया!

उटीहख़न सकाळी 7 ला निघालो. उटीला सकाळी पावसा—यात र्ैंवअछ, सूयलह्नकाश पडण कठीणच असत. पण आमचे वेळी आज आह्णही निघालो तेङ्महा सुदर सूर्योदय झाला होता. अशा रीतीने उटीने आह्णहाला "डशवि षिष'दिला. आह्णही फारच भा्रयवान ठरलो. पण यासाठी उटीने "धो धो' पावसाने केलेले र्ैंवागत सहषल र्ैंवीकारायला हवे. उदकमडल ते मिड्ढूपालम हा 32 म्रलाचा ह्नचड उतार उतरणेंही तारेवरील कसरतच होय. एयातील पहिले 25 - 26 म्रल कमालीचा उतार आहे. आह्णही अगदी जीव मुठीत धज्ज्न दुचाकीवर बसून उतरलो. माणसाच क्दय एयाअया मुठीएवढ असत अस ह्णहणतात. एयावह्वनच वरील वाक्ष्य ह्नयोग ह्वढ झाला असावा. कोइमखाूरहख़न उदकमडलसाठी लोहमागल आहे. अथालतच र्रैंएयाशी समातर नाही. पण अधूनमधून दिसणारी एखादी रेङ्कवे लक्ष वेधून घेते. एयाला उटीकडे येताना पुढे एजिन नसते. फं मागे एजिन असते. चदनाची उटी शीतल असते. तशीच ही उटी शीतल आहे. ह्णहणूनच की काय उदकमडल, उटकमडलला "उटी' ह्णहणत असावेत. उटी ते मेड्ढूपालम सतत दुचाकीवह्वन उतरएयास अएयत अवघड असा उतार आहे. अथालतच मेड्ढूपालम ते उटी हा सतत घाट रोड आहे. एयामुळे तो एका दिवसात चढणे अशक्ष्य आहे. या शिवाय हा र्रैंता अएयत रहदारीचा व अज्ज्द आहे. वाटेत बरीच गावे आहेत. अथालत सवल हिङ्कस र्ैंटेशने आहेत. पण र्रैंता गावातून जाताना कि"वा गावाजवळ जाताना सपाट नाही. थोडक्ष्यात सागायच ह्णहणजे आह्णही ह्णह्रसूरहख़न उटीला आलो तो र्रैंता अनेक ृङ्गींनी फायदेशीर व हितावह ठरला नि या सहलीत आह्णही र्रैंएयाची केलेली निवड बहमतेक ठिकाणी अचूक ठरली व आमचे योगायोग चागले होते. हि"र्दुैंथानात ह्नवास करणारी माणसे ठराविक मागालने चाकोरीबज - ह्नवास करतात. पण या गोङ्गीला आह्णही अपवाद ठरलो. एयामुळे आह्णही कोणएया मागालने आलो व कोणएया मागालने पुढे कोठे व कसे जाऊ हे सहसा कोणाला सागता आल नाही. उटी उतरणे हे एक दिङ्मयच होते, दि्रिवजय होता व महापराक्रुम होता. पण वषाल ऋतू असूनही र्रैंता अएयत चागला होता. आह्णही उटी तर सर केलीच. पण ती एकाच दिवशी उतह्वन, काही सकटाना तोंड देऊन कोइमतुरलाही पोहोचलो. उटीला चागली झोप मिळाली नाही, एका राखीहख़न र्जौंत राहाता आल नाही. तरीही डो—यात तेल घालून वाटेत विश्राती न घेता उटी उतरलो. दोधही ब्रुेक सतत हातात धह्वन ते सारखे कमी र्जौंत दाबत ठेवून जाण ह्णहणजे सूळावरची पोळीच! उटी ते कोमुर 12 म्रल उतार उतरावयास सोपा आहे. पण उतार 12 म्रल उतरावयाचा शि,क राहिला असताना माअया गाडीचा पुढील चाकाचा ब्रुेक (काडी) चिमटह्लावर अयामAये अडकवतात तो भाग एयाअया जागेवह्वन ढळला व अह्यक्ष्सलअया जवळ आला. एयामुळे अथालतच ब्रुेकचे कायल होइलना. तो "फेल' झाला. मग मी तरीही कसा तरी मागील ब्रुेकचा आधार घेऊन (बुडएयाला काडीचा आधार) उतरलो. मी कसा उतरलो ते मला व परमेरिालाच ठाऊक. मी जवळ जवळ उडीच टाकली ह्णहणा ना. अजून 12 म्रल उतार उतरायचा होता पण हे असे ब्रुेकचे पावणे बारा झाले होते. घडह्लाळातही तितकेच वाजले होते. ह्नभाकरला थाबवल, आह्णही दोघानी मिळून गाडी दुर्ज्ज्ैंत केली. उरलेले 12 म्रल उतरण मला आणखी अवघड वाटल. उरलेङ्कया 12 म्रलात पुधहा ब्रुेकचे तीन तेरा नऊ बारा नाही ना होणार अशी सारखी भिती वाटत होती.

माझी ही गाडी र्ऊिीसश्ररीकपनीची असून ण.घ.तील आहे. पण काही भाग भारतीय आहे. ही सुमारे 24 इचाहख़न र्जौंत उच आहे. सीट बरेच उच आहे. एयावर बसङ्कयावर माझे पाय जमिनीला लागत नाहीत. ही वजनाने अतिशय हलकी असून फार वेगाने पळते. (ऋश्रूळसि र्टीशशि, बोइग 707 जणू) हीचा कट-ोल करणे हे कोणाअयाही कट-ोलअया काहीस बाहेरचेच आहे. र्ैंवामी कपेने व सुद्रवाने उरलेली उटी उतरलोच - केसालाही ध,ा न लागता. इतकेच काय पण पुढेही असा खास आतापयॄत झाला नाही. सामखयल आहे चळवळीचे, जो जो करील तयाचे, परतु तेथे अधिवान पाहिजे भगवताचे. उतरताना आपण अथालतच र्जौंत उची वह्वन कमी उचीकडे जात असतो. अयाह्नमाणे समुऊसपाटीपासून अधिक उचीवर जाऊ तसतसे हवामान अधिकाधिक थड होत जाते. तणत अतिशय उचावह्वन जसजसे समुऊसपाटीकडे कमी उचीवर जाऊ तसतसे हवामान उङ्घण होत जाते. ह्णहणूनच आह्णही उचीवह्वन अधिकाधिक कमी उचीकडे जाऊ लागलो. तेङ्महा आह्णहाला अधिकाधिक हवेतील उङ्घमा जाणवू लागून नतर नतर फारच उकडायला लागले व घामाने कपडे ओले झाले. उतरण नागमोडी आहे. उतारावह्वन काहीही विरोध न होता गाडी चालवायला पुङ्घकळाना मा्रज वाटते, आराम वाटतो व उतार उतरणे फार सोपे असते अशी अनेकाची (ग्रर) समजूत असते. पण "वाटत तस नसत' हे एयाना कोणतीही मोठी खि"ड, घाट व उटीचा उतार याप्रकी कोणताही उतार उतरङ्कयास (दुचाकीने) माअयावरील ह्णहणएयाची सएयता पटेल. पण उटीचा उतार उतरणे ह्णहणजे महान पराक्रुमच होय. हा र्रैंता कुणी कसा बरे बाधला असेल? व हे रह्णय र्ैंथळ शोधून काढल असेल?

मेड्ढूपालम 343 फूटावर आहे. उटीवह्वन आङ्कयामुळे व एयामुळे बगलोरपासून थड हवेत राहिङ्कयामुळे येथे उङ्घण व फारच खासदायक होऊन नकोस झाल. फार घामाने ओले चि"ब झालो. अगाची लाही लाही झाली. मेड्ढूपालम फार ज्ज्क्ष व ओसाड वाटल. आणखी कारवार जिङ्किापासून अनेकदा दाट रह्णय रानातून ह्नवास केला. पण मेड्ढूपालमला दुपारी 12 वाजता आलो. एयात ह्नथमच (व शेवटचाच) येथे एके ठिकाणी चहा घेतला. तो गुळाचा होता. खेरीज आमचेपाशी वेळ होता ह्णहणून मेड्ढूपालम येथे मु,ाम न करता कोइलमतूर येथे आमचा मोचाल वळवला. एयामुळे अस होऊन गेल की कधी एकदा कोइलमतूर येणार? ह्णहणून कसे तरी 22 म्रल कापले एकदाचे!

कमिशनरमुळे नगरपालिकेत रहायची सोय झाली. आह्णही कलेक्ष्शनसाठी बाजारात गेलो. पण कलेक्ष्शन काही जमेना. पुएयाहख़न निघाङ्कयापासून आह्णही केस कापले नङ्महते. एवरीत कापणे जज्ज्र होते. ह्णहणून आह्णही असा विचार केला की आपण कटींग सलूधसना भेटी देऊ या. ह्णहणजे कटींग सलूनवाङ्कयानी जरी यदाकदाचित देणगी नाही दिली तरी एखादा बहमदा केस कापून देण शक्ष्य आहे. हा आमचा अदाज फारच अचूक ठरला. कारण आह्णही ह्नथम अया सलूनमAये गेलो एया मालकाने र्ैंवत:हख़न विचारले की, आपङ्कयाला केस कापावयाचे आहेत का? इतका आमचा "अवतार' झाला होता. अथालतच आह्णही होकार दिला. एया मालकाने दोघाचे केस कापून दिले व माझी दाढी कोह्वन व पातळ कह्वन दिली. मी दाढी ठेवङ्कयापासून (14-2-64 नतर पुधहा कापली नङ्महती) ह्नथमच आज कमी केली. पण नतर तो मालक दुकानात नङ्महता नि एयाअया नोकराना हि"दी कि"वा इग्रुजी जवळ जवळ येत नङ्महते. माअया अदाजाह्नमाणे - मी एयाना सारख सागत होतो. दाढी फार कमी कह्व नका - पण एयानी फार कमी केलीच. येथील मालकाने केस, दाढी कह्वन दिलीच. शिवाय दुकानातील गिङ्खहाइकाकडून आमचेसाठी कह्यनङ्महासींग कह्वन एकेक ज्ज्पयाअया दोन नोटा कलेक्ष्ट कह्वन आह्णहाला दिङ्कया. ह्णहणजेच जणु ब्रुाहृणाना जेवण घालून दक्षिणा दिङ्कयासारखेच नङ्महे काय? "आधळा मागतो एक डोळा आणि देव देतो दोन डोळे' यासारखे झाले.

आज पालघाटकडे निघालो. पालघाट हा केरळ राअयातील आमचा पहिला मु,ाम होय. कोइमतूरहख़न 30 म्रलावर आहे. एयाप्रकी 15 म्रल मऊास व 15 म्रल केरळ राअयात मोडतात. एका पुलाजवळ तो ओलाडङ्कयावर मऊास राअय सोडून केरळ राअय लागते. मऊास राअयातील 15 म्रलात आह्णही दुचाकीवह्वन जात असता एक कुखा भुकत आमअया अगावर आला. वाटेतङ्कया खाबावरअया (इलेक्ष्ट-ीक पोल) र्पोैंटाअया पेटीत पखे टाकली. पण नतर अस आढळून आल की दिसेल एया पेटीत टाकलेली पखे इअछीत ङ्मयंींना पोहचतातच असे नाही. ह्णहणून नतर नतर चागङ्कया, महखवाअया, ॠ.झ.ज., उ.झ.ज. कि"वा मोठह्ला र्पोैंट पेटीत टाकायला लागलो. केरळ पासून काही वेळा वाटेतच काडलस, एधङ्महेलप्तस, इनलड लेटसल विकत घेत असू. कारण काही वेळा आह्णही अया र्पोैंटात जात असू ते चालू असेलच असे सागता येत नाही.

मऊास राअय सपङ्कयाबरोबरच "एिींशीशव ळि घशीरश्रर'अशी पाटी आहे. तेथपासूनच हिरङ्मया गार वर्नैंपती व अरएय आहे. उलट एया मानाने मऊास राअय बरेच ओसाड आहे. केरळमAये र्रैंएयाअया दोधही बाजूला सलग सतत छोटी गावे व र्वैंती आहे. मोठी शहरे फार नाहीत. अशा पजतीची र्वैंती फ्रुाधसमAये आहे अस ह्णहणतात. आह्णही सात दिवसासाठी मऊास राअय सोडून केरळात आलो. सात दिवस केरळात राहएयाचा आह्णही आधीपासून "प्तलह्यन' केलेला नङ्महता. पण हे सात दिवस ह्णहणजे हि"र्दुैंथानअया या सहलीतील "सुवणल साह', "सुवणल युग'च होय.

पालघाटचा बाजार रविवारमुळे बद होता ह्णहणून कलेक्ष्शन मिळणे कठीण झाल. फं 21 ज्ज्. जमले. कलेक्ष्शनसाठी एके ठिकाणी गेलो असता तेथे इग्रुजीत खूप चचाल झाली. केरळमAये 80 - 90 ट,े जनता सुशिक्षित असङ्कयामुळे काही चमएकारिक व खासदायक ह्नू विचारतात. "परोपदेशे पाडिएय सर्वेषाम सुकरम नणाम।' याचा अनुभव येतो. येथील भुइकोट कि,ा पाहिला. किङ्कङ्कयाभोवती खदक आहे व एयात पाणी आहे. ह,ी सहसा अशा खदकात पाणी आढळत नाही. आह्णही सहज नगरपालिकेत गेलो. तेथे एक माणूस भेटला. तो र्ैंवभावाने फार चागला वाटला. एयाअयाशी आ्रल भाषेत खूप गप्तपा मारङ्कया. तो इतका र्अैंखलित इग्रुजी बोलत होता की जेङ्महा एयाने सागितले की "मी वाह्यचमन आहे' तेङ्महा यावर वििासच बसेना. आह्णही एयाला विचारले पालिकेतर्फे राहावयाची सोय होऊ शकेल काय? नि लगेच एयाने मह्यनेजरकडे नेले व एयाने पुढाकार घेतला. मह्यनेजर उडुपी होता. उडुपी हाह्यटेङ्कस कधी फ्रुी कि"वा कमी प्रसे आकारणार नाहीत. पण बाकी चागले वागतात. केरळ व मऊासमAये हेड क्ष्लाकलला मह्यनेजर ह्णहणतात. एयाना आह्णही भेटलो. लगेच एयानी कमिशनरला फोन केला. कमिशनरने लगेच आमची नगरपालिकेअया टुर्रिैंट काह्यटेजमAये राहाएयाची मोफत सोय करएयास सागितले. एया कमिशनरने आह्णहाला "काळे की गोरे' पाहिले देखील नङ्महते. तरीहि (केवळ दूरAवनीवर) आमची राहएयाची एवरीत सोय केली. यात तो वाह्यचमन, ते मह्यनेजर याचा सि"हाचा वाटा आहे. पण एया काह्यटेजचा वाह्यचमन लवकर येइलना. ह्णहणून फार वेळ गेला. 3।। नतर सोय झाली. येथील जागेत एक पलग, र्ैंपजची गादी, उशी, गादीपाट, लेखनाला उखाम असे मेज (एयाला कप्तपा होता), आरसा, सीलींग फह्यन, अनेक दिवे, मअछरदाणी, र्ैंनानगह, व शा्रच कुप जोडलेले, अशा अनेक सुखसोयींनी परिपूणल असलेली ती खोली होती. अशा एकेक खोलीची एकेक र्ैंवतख इमारत होती. मी ह्नथमच र्ैंपजवर झोपलो. या सहलीत मअछरदाणीत आह्णही अपवादानेच झोपलो. इतकी राहाएयाची सुदर सोय (सावलजनिक ठिकाणी, बिन ओळखीअया ठिकाणी, कुणी दुसरीकडून पखाा, ओळखपख व शिफारसपख न दिलेङ्कया ठिकाणी) अशा ह्नकारे झाली. राहएयाची इतकी सुदर सोय कुठूनही सदभल नसता इतरख कोठेही झाली नाही. अशा रीतीने "थशश्रलिाश ींि घशीरश्रर, थशश्रलिाश ींि झरश्रसहरीं'झाले. पालघाट सोडताना केरळमAये लागोपाठ गावे आहेत, ह्णहणून फार मजा येते. र्रैंएयाअया दोधही बाजूला भातशेत असङ्कयाने र्रैंता मुळीच कटाळवाणा होत नाही. "डू कम अगेन!' फं येथेच लिहिल होत.