इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch10

खिवेंऊममAये महापालिकेतर्फे रहाएयाची सोय झाली. खिवेंऊम सचिवालय टुमदार आहे, चार मखी भेटणार होते पण एयात खूप वेळ गेला. खिवेंऊम हे रोमह्नमाणे टेकडह्लावर वसलेले आहे. येथे राजा रविवमाॄनी काढलेली सुदर चिख आहेत. येथील पणनार्मैंवामी मदिरात अठराफूट लाबीची शेषशायी विङ्घणूची पाषाणाची मूर्ती अह्नतिम असून ती तीन भागातून समइलअया उजेडात दाखवतात.

आता पुधहा केरळ दिसणार नाही. केरळअया निसगल साश्र्लदयालनतर आध्रुात राजमहेंऊीचेपुढे 10 म्रल लोभस निसगल साश्र्लदयल पहावयास मिळाले. केरळचे कथकलीनएय ह्नसिजच आहे. येथील मु्रूय व सुह्नसिज सण "ओनम' तो यदा आह्यर्गैंटमAये येणार होता. वाटल तेङ्महा मी येथे पाहिजे होतो. येथे नारळाबरोबरच केळी, पोफळी, फणस, आबे, काजू, रबर इ. चे. वक्ष आहेत. केरळात सारखी गावे लागतात. अनेकाना वाटे की आमचेशी बोलावे पण भाषेची अडचण. पण काही जोरदार ह्नयएन कज्ज्न विचारतात. काही र्ैंवत:हख़न मागल दाखवतात. केरळात एका गावाजवळ आमचे बरोबर 2/3 विणाखयालनी सायकल चालविली. "कानडी येत नाही याचे कानडीतच "कह्यनडा बेरला' अस आह्णही शिकलो व एयाचा कधी कधी उपयोग केला. तसेच मङ्कङ्कयाळमAये "मङ्कयाळमश्र्न समसारिकमश्र्न' - मङ्कङ्कयाळम येत नाही असे सागायचे. भारतात सवालत र्जौंत "हार्ह्यिैंपटह्यलिटी' केरळमAये दाखविली गेली. सवालत र्जौंत अगएय, आदरातिखय, आपुलकी येथेच! केरळमAयेच सवालत र्जौंत ह्नकारचे पदाथल खा,े. सवल पदाथल आवडले. उकडा भात, र्रैंसम सोडून. येथे केळीअया झाडापासून दोरखड वळतात. उपहारगहातही केळीची पाने केरळ व तामीळनाडूमAये वापरतात. बङ्खयाच ठिकाणी अयाने एयाने आपापली उचलून टाकावी लागतात. माख केरळात आह्णहाला ती कुठे उचलून टाकावी लागली नाहीत. माख केरळ सोडताच आह्णहाला पाने उचलून टाकून णावी लागली.

केरळमAये ह्नवास करताना कधीच कटाळा येत नाही. किनाङ्खया ह्नमाणेच पवलतराजीच साश्र्लदयल वेड लावणार, लोभवणार आहे. काखयामुळे व क्ष्युलेक्ष्स डासामुळे हखाी रोग फार आढळतो.

खिवेंऊम जवळ थुबा अमिबाण सोडएयाचा तळ आहे. खिवेंऊम जवळ 10 म्रलावर जगह्नसिज कोवालम बीच आहे. येथे मी घरातील माणसासह खूपदा आलो होतो. तसेच षएमुखमश्र्न बीच मला आवडला.

केरळ मधील बहमतेक ङ्मयंी तुह्णहाला विचारतील "किु वि र्ूिी षळवि घशीरश्रर, किु वि र्ूिी श्रळज्ञश घशीरश्रर.'"केरला' असा उार करतात. खिवेंऊमला, जगह्नसिज चिखकार राजा रविवमाल होऊन गेला. केरळ बाबत अस मत आहे की येथील साश्र्लदयल अपूवल आहे की ते नीट कह्यमेरास टिपता आलेल नाही. कािैमर फार सुदर आहे अस मानल तर केरळला तथा मूनारला "दक्षिण कािैमर' अस ह्णहणता येइलल.

खरोखर केरळचा निरोप घेताना खूप वाइलट वाटले. खिवेंऊमहख़न सकाळी निघालो, कधयाकुमारीअया दिशेने, तामिळनाडू राअयात! सायकल चालवत होतो पण मन मागे मागे भटकत होते. सि"हावलोकन सुज्ज् होते.

यापूर्वी गुडलूर, उदकमडलमश्र्न व कोइलमतूर असे तीन मु,ाम या राअयात झालेले आहेत. मग केरला व आता पुधहा तामिळनाडू.

खिवेंऊमकडून नागरकोइललकडे निघालो. वाटेत केरळअया ह्नदेशात एक जावा र्ैंकूटर भेटली. एयानी मुजाम थाबविली व गप्तपा मारङ्कया. एयाने आमची वाताल वाचली होती. एयाला आमची नावे इएयादि दिली. तसेच केरळसीमेजवळ एका मोटारकारमधील माणसाने आह्णहाला बोलावले. एयाची मोटार थाबलेलीच होती. आह्णही आ्रलभाषेत गप्तपा मारङ्कया. एयातील मु्रूय माणूस ह्णहणाला की, "तुह्णही येथूनच एखादी तज्ज्णी पएनी ह्णहणून घेऊन जा.'

केरळ राअयाअया भागातच एक बस सारखी माअयाजवळ येत होती. ह्णहणून मी अखेर बस चालविणाङ्खयाकडे पाहिल तर एयाने हसून मला नर्मैंकार केला. एयाला फार आनद झाला व मलाही. माअया गाडीला फं मागे पाटी होती ती पाहख़न एयाने असे केले असणार. बस ड-ायङ्महरचा हा भारतात एकदाच अनुभव आला.

नागरकाह्यइललजवळ एक मोटारकार पुढे गेली. तिला मी नर्मैंकारकरता हात केला. ती मोटारकार लगेच थाबलीच व लगेच एयानी ओंजळीत येतील तेवढी चाह्यकलेटसश्र्न आह्णहाला ह्नएयेकी दिली, ते इग्रुजीत ह्णहणाले, "कर्रींश ीिाश लहलिश्रिरींशी?'मग इग्रुजीत सभाषण. एयातील िैंने देखील सुर्हौंय वदनाने मला उखोजन दिले. ही माणसे केरळची होती.

कोङ्कहापूर बेळगावजवळ जोगफाह्यङ्कस, केरळ, आध्रु, ओरिसा, बगाल ह्नचड पाऊस लागला. पावसापासून सरक्षण करएयासाठी बेळगावला घेतलेले सन हह्यट कङ्महर "शिरैंाण' फं होते. बाकी भिजत जात असू. अशा शिरैंाणासारख चागल परत मला पुएयास मिळाले नाही. "सर सलामत तो पगडी पचास!' कधी पाऊस आला ह्णहणून थाबत नसू. झाडाखाली तरी कधी थाबू नये कारण झाडावर हमखास वीज पडू शकते. माख आमचा एवढा कटाक्ष असे की, मु,ामावर राहायची सोय होताच कपडे भिजले असले तर ताबडतोब वाळलेले कपडे घालायचे. केरळात ह्नचड पावसाने आह्णही भिजत असू पण हवामानामुळे लगेच कपडे वाळत असत. पावसाबजल आह्णही लोकाना असे उखार दिले की, "एयाचा पडएयाचा धमल आहे तर आमचा ह्नवास करएयाचा धमल आहे. तो पडणे सोडत नाही तस आह्णही ह्नवास करण सोडत नाही.' केरळात पावसाने गावेअया गावे वाहख़न जातात पण आमचा योग चागला होता. लवकरच नागरकाह्यइललला पोहोचलो. जिङ्किाचे नाव कधयाकुमारी. पण ठिकाण नागरकाह्यइलल. ह्णहणून के. के. ह्णहणतात. कधयाकुमारी हे फार लहान खेडे असून नागरकाह्यइलल मोठे गाव ह्णहणजे टाऊन आहे.

नागरकाह्यइललअया एका महाविणालयात उतरलो. येथे शुक्रुवारी बाजार बद. भारतात मोठह्ला शहरात अथवा जिङ्किाचे ठिकाणी अथवा बाजारपेठाअया गावी रविवार बाजार बद. अखेर आज कधयाकुमारी जिङ्किात आलो. मऊास राअयात 21 दिवस राहिलो. ह्णहणजे आजपासून 18 दिवस मऊास राअयात गेले! नागरकाह्यइललचा पखाा मिळाला पण एयाचा उपयोग झाला नाही. ह्णहणून तरीही येथे थाबलोच नाही तर आज कधयाकुमारीही गाठली असती. येथून कधयाकुमारी 12च म्रल आहे. कलेक्ष्शनसाठी गेलो असता एके जागी आह्णही आमची ह्नमाणपखाची फाइलल व देणगी वही दाखविली पण देणगी देणाङ्खया ङ्मयंीचे व आमचे काही सभाषण न होता एयानी देणगी दिली. अशी पहिली व शेवटचीच वेळ होय. खिवेंऊम - नागरकाह्यइलल र्रैंता उखाम असङ्कयाचे सवाॄनी सागितले होते पण आह्णहाला तो तसा वाटला नाही. एयातून पावसाने तर फारच खराब झाला होता. र्रैंता चढउताराचा आहे. सारखे चढ व उतार. नागरकाह्यइललहख़न कधयाकुमारीकडे निघालो. हा आमअया ह्नवासातील सवालत लहान अतराचा टप्तपा.

आज सकाळी 7।। वाजता निघालो. र्जौंतीत र्जौंत हळू आलो. बहमधा बळेच हळू दुचाकी चालविएयाची ही पहिलीच वेळ. तरीही 9।। वाजता खरा राङ्ग-ीय महामागल न. 47 सपतो - जेथे पुएयाहख़न आमचा निघालेला र्रैंता सपला. जेथे गगासागर, सि"धूसागर व हि"दुमहासागर िाचा सगम झालेला आहे. हि"र्दुैंथानातील सवल नणा अया जलात विलीन झाङ्कया आहेत, जे हि"र्दुैंथानचे दक्षिणटोक आहे, जे हि"दचे पाय आहेत, जेथे भारताची दक्षिणसीमा सपते अथवा सुज्ज् होते तेथे येऊन पोहोचलो. ती वाळू ह्नेमाने, भंीभावाने, आदराने, अभिमानाने भाळी लावली. सायकलही वाळूत नेली. तिला जरा लावली. एक टप्तपा पुरा झाला. ह्णहणून ऊर आनदाने भह्वन आला. आनद गगनात मावेनासा झाला. पुएयाहख़न बेंगलोर उदश्र्नकमडल व कधयाकुमारी असे आमचे मोठे टप्तपे होते. ते पूणल झाले. फार वषाॄचे र्ैंवप्तन साकार झाले. पण येथे आह्णही तिधही सागराना कडकडून भेटलो. ते सवल सागर एयात मिळणाङ्खया पविख नणाचे पाणी आह्णहाला भेटायला उएसुक होते. एयावेळी भरतीचीच वेळ होती. तेथे लगेच सागर उपसागर व महासागर याचे एकख र्ैंनान केले. मला समुर्ऊैंनान फार आवडते. समुर्ऊैंनानानतर मी गोडह्ला पाएयाने परत र्ैंनान करत नाही. मला सागर्रैंनानाचा कधी खास झाला नाही. या तिधही सागराअया ह्नीतिसगमात - मिलनात र्ैंनान कज्ज्न मी पावन झालो. या तिधही सागराचे र्ैंनान करायला मिळाले हे आमचे किती भा्रय!

येथे र्िैंवमींगपूलही आहे. देवीकुमारीचे - कधयाकुमारीचे मदिर आहे. ते फार फार पूर्वी सAया विवेकानद र्ैंमारकाअया जागी होते. तेथे श्रीपादपार्र या नावानी ओळखतात. तेथे श्री देवीचा पाद (पाऊल) पाषाणावर उमटलेले दिसते. येथील वाळू तीन बाजूला तीन रगाची आहे. पिवळा, ताबडा व काळा असे ते तीन रग आहेत. देवी कुमारीने हळद, कुकू व बु,ा उधळावा असे रग उधळले अशी कथा आहे. येथे विवेकानद वाचनालय आहे. येथून 2 फलाॄगावर विवेकानद खडक आहेत. अयावर विवेकानद अमेरिकेतील (शिकागो) सवलधमल परिषदेला जाएयापूर्वी तीन दिवस व तीन राख बसले होते. 1892/93अया दरह्णयान. कधयाकुमारीअया खडकावर बसङ्कयावर, काही वेळा सागरलाटातून काही वेळ गोड पाणी येते असा आह्णहाला अनुभव आला. कधयाकुमारी येथील सूर्योदय, सूयार्लैंत व चऊोदय जगह्नसिज आहेत. जगात अशी अनेक टोके आहेत. पण तेथे कधयाकुमारीसारखी िाची शोभा पाहायला मिळत नाही. माख ते ठराविक तिथीलाच रमणीय असतात. तसेच पुङ्घकळदा ढग व पाऊस एयाअया आड येतात. येथे शखशि"पले खूप सापडतात व विकत मिळतात. एयाचे दागिनेही मिळतात. 1970ला विवेकानद र्ैंमारक झाले.

आह्णहाला येथे कुणाचे पख मिळाले नाही. एयामुळे जी. पी. ओ त रिडायरेक्ष्टचा पखाा मऊास ॠ.झ.ज.चा दिला. येथे पचायत आह्यफीस आहे. पण सदर ह्नेसिडेंट येथून 2 म्रल दूर रहातात. येथे एका माणसाने र्ैंवत:हख़न काही माणसाची कलेक्ष्शनसाठी नावे सुचवली. एयामुळे कलेक्ष्शन सुकर झाले. िा लहान खेडह्लात कलेक्ष्शन ज्ज्. 3.75 झाले.

येथे आह्णही श्री कधयाकुमारी गुज्ज्कुल आश्रमात राहिलो. या र्सैंथेस राङ्ग-ाAयक्ष डाह्य. एसश्र्न. राधाकङ्घणनश्र्न, महामखी पडीत जवाहरलाल नेहज्ज्,

श्री विजणुराम मेढी, मऊासचे एुगङ्महनलर श्री.ङ्मही.ङ्मही.गिरी, केरळचे राअयपाल 1967 पासून उपराङ्ग-ाAयक्ष, श्री दोराबजी टाटा, सेठ डालमिया चह्यरिटेबल टर्-ैंट सेठ मफतलाल टर्-ैंट, टी.ङ्मही. एसश्र्न.चह्यरिटीज इ. देण्रया दिङ्कया आहेत. िा आश्रमाअया अAयक्षा दक्षिणेतील एक महान सामाजिक कायलकएयाल आहेत. एयाचे चिरजीव अमेरिकेत राहत असत. एयाचा राङ्ग-ाAयक्ष कह्यनेडी याचे समवेत किर्र्लोैंकरमAये मी फोटो पाहिला व सहज तो लेख वाचला. या सहलीत

मा. निकुब याचे घरी बेळगाव येथे वाचला. तेङ्महा ही माहिती मी लिहख़न घेतली व श्र्नहटल होइलल कदाचित उपयोग अनू खरोखरच एयाचा फार उपयोग झाला.

आश्रमात राखी जेवलो. तेथे उप्तपीट होते. ते जरा तिखट होते ह्णहणून मी व ह्नभाकर एकमेकाला हळूच जरा तिखट आहे नाही ह्णहणालो आणि तेथे मराठी कोणाला कळत नङ्महते. पण लगेच मूठमूठ साखर आणून खुणेने पाहिजे का विचारले नी घातली गेली. ही गोङ्ग आमअया चेहङ्खयावरील हावभावावज्ज्न ओळखले ह्णहणता येइललही पण दिङ्मयाअया साAया ह्नकाशात इतके दिसणेही अवघडच. एयानी मु्रूयत: ओळखले असेल की पुणे व महाराङ्ग-ात पदाथल कमी तिखट असतात व हे दोघे हा पदाथल तिखट आहे ह्णहणत आहेत ह्णहणून र्ैंवत:हख़न साखर वाढएयात आली असावी. दक्षिणेत इतकी समजूतदार, हमशार माणसे आहेत व भेटली ह्णहणून भाषेची अडचण झाली नाही.

दिवसा दोघे मिळून सुमारे 17 कार्डे लिहिली नि वेळ कसा गेला कळलच नाही. सायकाळी येथील वाळूत, वाळूअया डोंगरावर कपडह्लाची पवाल न करता, तमा न बाळगता, पाय पसज्ज्न मनसों वारा खा,ा, निसगालशी एकज्ज्प झालो. हवा खावी, वारा खावा, तो कधयाकुमारीचाच! मला कधयाकुमारीचा वारा फार फार आवडला. मला समुऊावरचा शीतल वारा आवडतो, सागराचे साग्रुसगीत आवाज माअया कानाना आकव करतात. वाळूअया ढिगावर बसलो असता वाङ्खयाने वाळू विजारीअया खिशात गेली. पण ह्णहणून आह्णही बसएयाचे सोडले नाही. आमचा सायकलह्नवास असङ्कयान काही घाइलगर्दी नङ्महती व नसायची. येथे वाळूवर बसून हवा खात बसलो असता काही क्र. राम गणेश गडकरी याअया विरामचिधहे कवितेतील "केला अधलविराम तेथ, गमले येथून हलू नये' याची ह्नचिती आली.

कधयाकुमारी हे हि"दचे टोक आहे पण एयाची ह्नएयक्ष ज्ज्दी 1/2 फलाॄग आहे. तसे हि"दुमहासागर यावर सारखा लाटाचा मारा कज्ज्न हळूहळू उखारेत सरकून भारतावर आक्रुमण करत आहे. पण हे आक्रुमण कोणएयाही मानवी आक्रुमणापेक्षा वेगळ आहे. तो भारताअया चरणावर सारख पाणी आणून ते धुवत आहे. भारतमातेला वदन करत आहे "दक्षिणमें चरणोंकी धोता सागरका सम्रुाट ह्र' येथे तिधहीबाजूला समुऊ आहे हे येथे नीट कळू शकते. तिधही एकमेकात मिसळले असले तरीही तिघाअया पाएयाचा रग कि"चित निरनिराळा आहे. मानवाचे मन सागराह्नमाणे अथाग न होता सागराह्नमाणेच विशाल ङ्महायला पाहिजे. ते ह्नवासाने होएयास मदत होते. माणूस हलक्ष्या कानाचा रहात नाही. नागरकाह्यइलहख़न 11-11।। म्रलपयॄत समुऊ कुठेच ृङ्गीस पडत नाहीत हे व्रशिङ्घटह्ल होय. आह्णही िा टोकावह्वन कङ्कपनेने आमअयासमोर भारत वषल उभा केला. लका कधयाकुमारीअयाजवळ नसून ती रामेरिअयाजवळ आहे. जुल्र 1964 ला येथे होतो.

देवी कुमारीची मूर्ती फारच अह्नतिम आहे. ती उभी असून तिअया बेंबीत हिरा असून नाकातील दागिनाही अगदी उठून दिसतो. तिअयासमोर आरसा बसविला आहे. एया आरशातही देवीचे ह्नतिबि"ब फारच छान दिसते. समयाअया उजेडात देवीचे ते ज्ज्प फारच मनोहर दिसते. येथे मला सन 2000 पयॄत पाच वेळा यायला मिळाल.

तेथे सायकाळी हवा खात बसलो असता भूइलमूगाअया शेंगा विकणाङ्खया मुलामुलींकडून मी दाणे विकत घेऊन खा,े. ते फारच र्ैंवादिङ्ग व ज्ज्चकर लागले. ती मुले शुज हि"दीत आमचेशी बोलली हे आञ्च्यलच.

दुसङ्खया दिवशी सकाळी सूर्योदय पाहिला. "यही ह्र वो साज आ्रर सवेरा'

आह्णही मऊ देशात वावरलो. तेङ्महा तेथे उधहाळा होता. मऊास राअयात बराच पाऊस इलशाधय मोसमी वाङ्खयामुळे पडतो.

तिज्ज्नेलवेली नगरपालिकेचे चेअरमन यानी आह्णही तेथे येएयापूर्वीच ह्नमाणपख तयार कज्ज्न ठेवले होते. असे या सहलीत ह्नथमच घडले.

श्री. एम.अरदुल मजीद कायालAयक्ष यानी आमची राहएयाची सोय एयाअयाच हमसेन बीडीज इमारतींत केली. एक र्ैंवतख खोली मिळाली होती. नगरपालिकेअयाच एखाणा अधिकाङ्खयाने एयाअया र्ैंवत:अयाच जागेत व्रयिंक राहएयाची सोय करएयाची ही पहिलीच व अखेरची वेळ. मऊासमAये र्ैंटेट कलेक्ष्शनचे फार हाल झाले पण काही वेगळेच व चागले अनुभवही आले.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch9

पालघाटहख़न 43 म्रलावरील खिचूर येथे जाएयास निघालो. येथे 7। ज्ज्. कलेक्ष्शन मिळाले. आज आषाढी एकादशी होती. आह्णहाला उपवास होता. हा उपवास चागलाच उपवास ठरला. इकडे उपवासाचे पदाथल विशेष उपलरध झाले नाहीत. विशेषत: काह्यफी व चहा, काही केळी, उकडलेले केळे, के—याचे वेफसल, थोडा फणस, काजू इ. पदाथल मिळाले. केरळच न्रसगिलक साश्र्लदयल अखड पीत निघालो. केरळात आह्णही बराचसा ह्नवास राङ्ग-ीयमहामागल क्रु. 47 वर केला. केरळात भयकर पावसाने अनेकदा महापूर येतात. बहमतेक वेळा र्रैंते व गावअया गावे वाहख़न जातात. ह्णहणून र्रैंएयाअया खोलगट भागात (छर्रींीीरश्र उीिीीळसिी) र्रैंएयात किती पातळीवर पाणी आहे हे दाखविएयाची ङ्मयर्वैंथा केलेली आहे.

वाटेत एका साधारण मोठह्ला गावी उपहारगहात गेलो. तेथे आह्णही ह्नथमच "इळिश्रशव इररिरि'खा,े. आह्णहाला फार आवडले. पण हे केळे नुसते खायला चवदार नसते. पण पोटभह्व आहे. ते आकाराने जाडीला आपङ्कया के—यापेक्षा अधिक असते. इकडे र्रैंएयावर आमअया सायकली होएया. तेथे माणसे व मुले जमत जाऊन, गर्दी होऊ लागली व ती वाढू लागली. नतर आमअया भोवती गराडाच घातला. इतकी गर्दी झाली की एखाणा खरोखर महान असलेला माणूस (देशी अथवा परदेशी माणूस) भेट णायला आला की जशी एयाला वाट काढणे अवघड होते तशी कि"वा एयापेक्षा वाट काढण आह्णहाला अवघड होऊन बसल. पुङ्घकळ मुले तर आह्णही निघाङ्कयावर आमअया पाठोपाठ धावत आली. या अनुभवाने आह्णही कि"चित गागह्वन गेलो. अशा अगएयाने मन भारावून गेले. पण यापुढे आपला मु,ाम येइलपयॄत शक्ष्यतो इतक्ष्या मोठह्ला गावात "उपाहाराचा मु,ाम' ंयायचा नाही, अस ठरवल व एयाह्नमाणे आह्णही वागलो. "केरला'त एकदा तर दोन तीन नवयुवक दुचाकीवह्वन काही अतर आमअयाबरोबर आले व ह्णहणत होते आह्णहालाही घेऊन चला. वाटेत दहा - बारा म्रल डोंगररागानी जरा ताप दिला. एक तर छोटासा घाटच होता.

खिचूर ूिमिAयेच एक ह्णयुझिअम पण आहे. या ूिचिे व्रशिङ्घटह्ल ह्णहणजे येथे यात अनेक ह्नकारचे साप व काळेकुड्ढ वाघ आहेत. कलकखयाअया "झू' मधील पाढरे वाघ हे बफालह्नमाणे पाढरे शुभ्रु नङ्महते. पण येथील काळे वाघ इतके काळेकुड्ढ होते की एयाहख़न का—या रगाची र्वैंतू आह्णही पाहिली नाही. येथील "झू' ला जह्वर भेट णावी.

येथे "नवजीवन' या मङ्कङ्कयाळम भाषेतील द्रनिकात आमची वाताल दिली. केरळात मातभूमि, मनोरमा, एर्क्ष्ैंह्नेस इ. वतलमानपखे ह्नसिज आहेत. "मनोरमा'त आह्णही केरळात आगमन करएयापूर्वीच, आह्णही केरळात लवकरच येणार आहोत अशी आह्णही येएयापूर्वीच, एयाची व आमची मुलाखत न होताही एयानी आह्णहाला ह्नसिजी दिली. अस आह्णहाला या राअयात ह्नवास करत असताना भेटलेङ्कया एका ग्रुामसेवकाने एयाने हे वाचङ्कयाचे सागितले. "नवजीवन'मAये लगेच दुसङ्खया दिवशी आह्णहाला ह्नसिजी मिळाली. नि तेङ्महा आह्णही ह्नेसमधून एयाची एक ह्नत फ्रुी घेतली.

येथील ह्णयुनिसिपल कमिशनर श्री ङ्मही. बालगगाधरन हे फारच चागले होते. ते व आह्णही इग्रुजीत खूप गप्तपा खूप तास मारङ्कया. ते ह्णहणाले माअया वडिलाना लोकमाधय टिळकाबजल फार अभिमान होता ह्णहणून एयानी माझ नाव ठेवल बालगगाधरन. एयानी आह्णही न मागताही र्ैंवत:हख़न ह्नमाणपख दिल. ते ह्णहणाले "आता मी एक तुह्णहाला सटिलफिकेट देतो'. राहएयाची सोय करएयाबजल आढेवेढे घेतले नाहीत. येथे का्रधिसल हाह्यलमAये झोपलो. (नगरपालिकेअया). तेथील एका कापड दुकानातील सेङ्कसमनने आह्णहाला काह्यफी दिली. तो ह्णहणाला की मला आमचे मालक ह्णहणाले, "ते (आह्णही) फार थकले असतील, एयाना काह्यफी वग्ररे णा...' शिवाय कलेक्ष्शनला गेलो तेङ्महा एयानी दोन ज्ज्पये दिले. एयाची नोंद वहीत (ऊिरिींळिि छिींश इिज्ञि) आह्णहाला 2 ज्ज्पये देणगी दिङ्कयाची नोंद कह्वन दिली. एया मालकाअया वरील वाक्ष्यावह्वन लक्षात येइलल की केरळमAये किती आदरातिखय असते! केवढी ही आपुलकी, केवढी ही माणुसकी, दुसङ्खयाची जाणीव, सहानुभूती! िाला जगात तोड नाही. हि"र्दुैंथानात आमच सवालत र्जौंती र्ैंवागत केरळमAयेच झाले. या माणसाअयाच नावाने देणगी वहीतील नोंदीला सुज्ज्वात झाली. हा केवढा महान योगायोग! ह्णहणूनच की काय िा पुढेहि सपूणल ह्नवासात आपुलकीने व सढळपणाने अनेकानी देण्रया दिङ्कया. केरळात व दक्षिणेत इतरख बरेच ठिकाणी मदिर ह्नवेश मिळविएयाबाबत फार अटी आहेत. येथे व केरळात अनेक ठिकाणी शाळा काह्यलेजातील मुलानी आह्णहाला विचारले, आह्णही आपणाला काय मदत कह्व शकतो? तसेच कोइमतूर येथेही आह्णही कलेक्ष्शनला गेलो असता एका घडह्ला—याअया दुकानदाराने विचारले मी आपणाला काय मागलदशलन कह्व शकतो? व काही तरी विचारा असा आग्रुहच धरला. ह्णहणून आह्णही आह्णहाला काही विचारायचे नङ्महते तरी पालघाटला जायला र्रैंता कोणता? असे विचारले होते. कोइलमतूर येथे एका सायकल दुकानदाराने सायकलचे सुटे भाग देएयाची तयारी दाखवली होती.

खिचूरहख़न पेह्वबाऊर कोड्ढायम मार्गे खिवेंऊमला जायचा आमचा आधीचा प्तलह्यन होता. ह्णहणून आह्णही एनालकुलमअया ऐवजी पेज्ज्बाऊरला जायला निघालो. हा र्रैंता निवडएयाचे कारण ह्णहणजे कोचीन, अलेप्तपी, ि1लाह्यन (कोइलाह्यन) मार्गे खिवेंऊम हा राङ्ग-ीय महामागल होता. पण तो किनाङ्खयाअया अगदी जवळून जात होता ह्णहणून तेथे फार पाऊस असेल व कदाचित वाटेत र्रैंता बद असएयाची शक्ष्यता होती. पेह्वबाऊर येथील नगरपालिकेतील कमिशनर श्रीयुत एन. दामोदर कुज्ज्प, इ.अ.,ङ.ङ.इ.यानी आह्णहाला कोचीनमार्गे जाएयाचा स,ा दिला. ते ह्णहणाले कोड्ढायम मार्गे व कोचीनमार्गे पाऊस सारखाच (ह्नमाणात) पडतो. केरळ अया न्रसगिलक साश्र्लदयालसाठी ह्नसिज आहे ते साश्र्लदयल ि1लाह्यन मार्गेच पाहावयास मिळेल. ह्नेक्षणीय ठिकाणे याच र्रैंएयावर आहेत. कोड्ढायमवह्वन जाणारा र्ैंटेट हायवे डोंगराळ आहे. एयाला फार अवघड वळणे आहेत. एयानी आह्णहाला ह्नमाणपख दिल. केरळची बह्यक वाह्यटर ह्नसिजच आहे. "बह्यक वाह्यटर' ह्णहणजे मागे येणारे सागराचे पाणी होय. जस धरण बाधङ्कयावर पाणी फुगत व मागे येते. तसाच काहीसा ह्नकार होय. समुऊाच पाणी जमिनीत शिह्वन एयाचा वहातुकीला उपयोग होतो. नि या पाएयाअया दोधही बाजुला केरळचा रह्णय किनारा तयार होतो. ते साश्र्लदयल अह्नतिम असते. "बह्यक वाह्यटर' ह्णहणजे निसगालने केरळला बहाल केलेल अपूवल लेणच आहे.

आज खिचूरहख़न 6।। ला निघून 1ला पेह्वबाऊह्वला आलो. 40 म्रल. ह्णयुनिसिपल कमिशनर 4ला येतात. ते पालिकेअया अगदी जवळच राहतात. एयानी आह्णहाला चहा दिला. दक्षिणेत सवलख काह्यफी लोकह्निय आहे ह्णहणून चहा देण ह्णहणजे बहममान समजतात. एयानी का्रधिसल हाह्यलवर सोय केली. पेह्वबाऊर - केरळ मधील मु,ामाचे आमचे सवालत लहान गाव होते. एकाने मदत केली होती. एयाच देणगी वहीत नाव होत, नि एयाअयाच जावयाअया दुकानात योगायोगाने आह्णही गेलो ह्णहणून (सासङ्खयाने मदत केली ह्णहणून) एयाने मदत नाही, पण चाह्यकलेटसश्र्न दिली हा अनुभव नवा होता.

केरळात र्रैंएयालगत साधी लघुशका कठीण कारण सवलख दाट र्वैंती व सतत रहदारी होती. डोक्ष्यावर मोठ मोठे (गवताचे) भारे घेतलेङ्कया िैंया एयाअया जवळील भाङ्खयामुळे (चेहरा) दिसत नसत. पण एया कुतुहलाने आमअयाकडे पहायचा ह्नयएन करत. ते एखादा "भाराच' आपङ्कयाकडे पाहतोय असे वाटे.

पेरबाऊरहख़न कोचीनकडे (जिङ्कहा एनालकुलमश्र्न) जाताना आह्णही अया र्रैंएयाने गेलो एया र्रैंएयामAये र्रैंता व लोहमागल याचा पुलावरील र्रैंता मागल एकच होता. तेथे माझी हस्ड - बह्यटरी पिशवीतून खाली पडली नि एया वह्वन खरी बस जायची पण बस - ड-ायङ्महर चागला असङ्कयाने ती सुखह्वप मिळाली. र्रैंता व रेङ्कवे एकाच पुलावह्वन जाएयाची, पहाएयाची आमची पहिली वेळ होय. अनालकुलमवज्ज्न जाएयाचे ठरवङ्कयामुळे 8 म्रल (फेरा) र्जौंत चालवावी लागली (लूलश्रश) पण आज 28 म्रलच जायचे होते.

एनालकुलमपासून कोचीन सि"धूणार 5 म्रल दूर आहे. र्रैंता उखाम आहे. अनालकुलमहख़न कोचीन बदरातील आगनाबा (आगबोटी) दिसतात. कोचीनला महाराङ्ग-ीयन खूप आहेत. कोचीन हे भारतातील पञ्च्मि किनाङ्खयावरील मुबइलअया खालोखाल न्रसगिलक व मोठे बदर आहे. अयाला आता कोची ह्णहणतात.समुऊ आत (जमिनीअया) आला की बदर (न्रसगिलक) तयार होते. कोचीनला फार उच इमारती नाहीत. ह्णहणून समुऊ जमिनीत कसा शिरला आहे हे र्ैंपङ्ग दिसते व कळत की न्रसगिलक बदर कस तयार होत. येथे मोठमोठह्ला परदेशी बोटी येतात. येथून जवळच विमानतळ आहे. येथे आरमारीतळ आहे. अनालकुलम ही मदिरे व चर्चेसची नगरी आहे.

पेज्ज्बाऊर ते एनालकुलम हा 28 म्रल ह्नवास ह्णहणजे फारच लहान होता. ह्णहणून दुपारी 1ला पोहोचलो. नगरपालिकेत चा्रकशी केली आणि ह्णयुनिसिपल र्रेैंट हाऊसमAये राहएयाची झाली उखाम सोय!

केरळमधील ह्नवास इतर राअयापेक्षा मनोहर झाला. एयाच न्रसगिलक साश्र्लदयल पीत पुढे जाव. केरळात सतत सलग र्वैंती आहे. एक सारखी जागोजागी उपाहारगहे आहेत. शाळा व काह्यलेज यातील विणार्थी विणाथिलनींची जा ये असते. लहान लहान मुले मोठह्ला हा्रसेने शाळेत जाताना पाहिली की फारच का्रतुक वाटे. सवलख र्ैंवागत करतात. कोणी मुले "टाटा' करतात. केरळात फार रहदारी असली तरी आह्णहाला चटकन वाट देत. मी तर केरळात एका मु,ामाहख़न दुसङ्खया मु,ामाअया अतरात सहसा सायकलची घटा वाजवली नाही. तसेच कोणी आपङ्कया गप्तपात गुग असताना एयाना अडथळा आणणे केरळमAये मला पसत नङ्महते. ह्णहणून मी बेल वाजवायची गरज असतानाही टाळत असे. याचे उदाहरण ह्णहणजे अनालकुलममAये शिरताना एका पुलावर समोह्वन दोन मुली येत होएया. एया बोलएयात मम होएया व एयाचेजवळून एक लाह्यरी येत होती. मी घटा वाजवणे जह्वर होते पण एयाना एयाअया समाधीतून जागे करावे असे मला वाटत नङ्महत ह्णहणून मी ट-क व एया दोघींमधून दुचाकी रेटून नेली. मला वाटले आपण लाह्यरीवर तर धडकणार नाही ना? पण अया फटीतून मी गेलो ती माअयासाठीच होती व सुखह्वप पार झालो. मी पार होताना एया भानावर आङ्कया व माअयाबजल एयाना जवळून गाडी नेङ्कयाचा राग आला नाही. र्रैंएयाअया कडेला काही ठिकाणी रगीबेरगी कमळे उगवली होती. मुलीसुजा सुर्हौंय कह्वन आदर दाखवतात. जो तो आपले काम सोडून आमचेकडे पाहात राही. ह्णहणूनच फार फार वाटले की, मङ्कयाळी भाषा येत असती तर? केरळात कपडे फार कमी वापरतात. येथे िैंयादेखील कमी, फार कमी कपडे वापरतात. वजिैंयाप्रकी बङ्खयाच िैंया तर छातीवरहि वैं वापरत नाहीत (घालत नाहीत). चोळी, झपर इ. काही नाही. पातळाचा पदरही नाही. बहमतेक िैंया नुसता रलाऊझ अथवा झपर वापरतात (एयावर पदर नसतो). इएयादिमुळे आह्णहाला पहिङ्कया दिवशी डो—याना चमएकारीक वाटले. जरा शरमलो. पण नतर लगेच सवय झाली. केरळात पुज्ज्षापेक्षा िैंयाची स्रूया अधिक आहे. बहमतेक िैंयाचे केस फार लाब असतात. येथील िैंया केसाची वेणी कधीच घालत नाहीत कारण एया दररोज डोक्ष्यावह्वन र्ैंनान करतात. ह्नाचीन काळापासून केरळातील िैंया परकीय पाहमएयाशी मोकळेपणानी बोलत आहेत. जेङ्महा भारतात इतर ह्नातात "पडदा पजत' तीव्रुतेने होती, कसोशीने पाळली जाइल तेङ्महादेखील केरळातील िैंया पुज्ज्ष पाहमएयाशी देखील गप्तपा मारत. युरोपात ्रिञ्च्न धमल पोहोचएयापूर्वी येथे पोहोचला. इतर र्वैंतीही बरीच आहे. सवलख चर्चेस आहेत. 90% जनता तरी येथे साक्षर आहे.

अनालकुलम ते आलेप्तपी र्रैंएयावर दुतफाल फारच नारळी, पोफळी, केळी, फणस याचे वक्ष आहेत. अस निसगल साश्र्लदयल आमअया िा याखेतच काय पण सपूणल हि"र्दुैंथान व नेपाळ, भूतान मAये कुठेही पुधहा दिसले नाही.

अनालकुलम आलेप्तपी र्रैंएयावर काही ठिकाणी र्रैंता समुऊातून जातो. ह्णहणजे पूल नसून जमिनीवरचा र्रैंता आहे. दोधही बाजूस अथाग सि"धूसागर पसरलेला आहे. 31 डिसेंबर 2005पयॄतअया माअया ह्नदीघल ह्नवासामAये सवालत काही आवडले असेल तर हेच ते केरळचे निसगल साश्र्लदयल. निसगालने उदार र्हैंताने दा्रलत लुटली आहे. आपण र्ैंवअछदपणे मनमुराद ती लुटावी, निसगालचा वरदर्हैंत आहे. मुंर्हैंते एयाने उधळण केली आहे. असा ह्नवास कधीही सपूच नये असे वाटते. खरच केरळमAये सायकलवह्वन खाली उतरावेसे वाटत नसे. एयातून पावसा—यात हा आनद आषाढात आह्णहाला लुटायला मिळाला. ओलेती अशी वसुधरा फार सुदर दिसते ह्णहणतात. "न झटको झुङ्कफसे पानी, ये मोती फूट जाऐंगे!' तसे हे निसगालचे निथळत ओथबलेले साश्र्लदयल कुणाही रसिक ह्नवाशाला मनमुराद लुटून भूल पाडत. बह्यक वाह्यटसल (कायले) दिसतात. हे निसगालचे अनमोल लेण मनोहारी आहे. एयाला तोड नाही.

आह्णही आलेप्तपी नगरपालिकेअया कायाललयाचा शोध करीत असता आमअया मागून कुणी एक जण आला. ह्नथम इग्रुजीत बोलला मग मराठीत तो ह्णहणाला, "आधी आमअया घरी चला मग ह्णयुनिसीपालीटीत जाऊ.' एयाअया घरी गेलो. एयाचे नाव सुधीर मोहे आहे. लवकरच इ.डल.होइलल. घरी खूप गप्तपा! तेथे र्ैंनान केले. कपडे धुतले. जेवण केल. एयाचीच मक्ष्युलरी र्ैंटील व फनिलचर फह्यक्ष्टरी गावात शिरतानाच आहे, ती पाहिली. एयासमोर काखयाचा कारखाना आहे. तो पाहिला. काखयाची फह्यक्ष्टरी पाहएयाची पहिलीच वेळ आहे. फार फार आपुलकीने वागवले. आपपर भाव मावळला. यानतर जेङ्महा जेङ्महा असा अनुभव आला तेङ्महा मी ह्णहणायचो "अलेप्तपी' झाली. एयाना यानतरअया ह्नवासात दोन तीन पखही पाठवली. सुधीर यानी सागितले, पुढे फार ओसाड आहे. नि एयाह्नमाणे ह्रदराबादचे अलीकडेपयॄत फार ओसाड, फं एकदोन ठिकाणी जगल. अशातङ्खहेच केङ्महातरी घडणार हे माझे मत होतेच व नवीन काहीतरी घडएयासाठीच पेज्ज्बाऊरहख़न मागे परतून याव लागल हे तेङ्महाच मी जाणल. एनालकुलम ते अलेप्तपी र्रैंता छान आहे. वाटेत बरीच मोठी गावे आहेत. अलेप्तपीत मङ्कयाळी सिनेमा र्ैंटुडिओ पाहिला. अलेप्तपीला पूर्वेकडील ङ्महेनीस ह्णहणतात. येथील बह्यक वाह्यटसल मधून फार वाहतूक होते. पावसा—याखेरीज काखया व मह्यटि"्रज नेएयास आलेप्तपीत मोठह्ला आगनाबा (बोटी, ीहळिी)येतात. आकाशवाणी सागली उपकेऊाचे कायलक्रुम ऐकू येतात. गमत ह्णहणजे सागलीचे हेच कायलक्रुम जवळअयाच पुएयाला ऐकू येत नाहीत.

अलेप्तपीहख़न निघताना फारच पाऊस ह्णहणून निघायला उशीर झाला.

8 वाजले. मग मी श्र्नहटल आपण निघा%याशिवाय थाबणार नाही नि एयाममाणेच घडल. आश्र्नही निघालो नि लगेच थाबला. दुपारपयन्त ए,ावम म-लावरअया, ि1लानि गावी पोहचलो. नगरपालिकेअया का-धिसल हालि मीये रहायची सोय झाली.

"ि1लाह्यन'अया ह्णहणजे आताअया कोलुमश्र्न "मङ्कयाळ राअयमश्र्न' या वखापखाअया वातालहराने आमची मुलाखत घेतली ती दुसङ्खया दिवशी ह्नसिज झाली. आमचे एया भागात का्रतुक झाले. ह्नवासात मदत ह्णहणून वगलणी मिळू लागली. आमचे ङ्मया्रूयान झाले. आमअया सायकलींभोवती गर्दी होऊ लागली, एयाअयात व आमअयात आपोआप एक आपुलकीचे नाते निमालण झाले, तेथून खिवेंऊमकडे ह्णहणजे आताअया थिह्वअनतपुरमश्र्नकडे निघालो तेङ्महा एयाना व आह्णहाला निरोप घेताना थोडे जड वाटले. हेच आपङ्कया देशबाधवाबजल ह्नेम, आपङ्कया देशातील भा्रगोलिक पर्रििैंथतीबजल जिङ्महाळा, देशह्नेम होय. आमअया ह्नवासाचा हेतू सफल होत होता. आनद मिळत होता.

या सायकल ह्नवासामुळे आपले वेगवेग—या पर्रििैंथतीत रहाणारे भारतीय अगदी जवळून पहाता येत होते. "देश बघतोय' ह्णहणजे जणू देवाचे दशलन मिळतय. आह्णहाला सुजा लोकाकडून धन, आश्रय आणि उएसाह मिळत होता. आमचे नाव वेग—या भाषेतील वखापखात झळकत होते, आमची भाषणे लोक अगदी कान टवकाह्वन ऐकत होते. आह्णही अशी मोठी ह्नसिज माणसे होत होतो! जरी खूप ह्नसिजी मिळाली तरी गवल करणार नङ्महतो, आमचे पाय सायकलअया पायडलवरच ठेवणार होतो!

येथून खिवेंऊमकडे निघालो. हा केरळातील शेवटअया टप्तप्तयाचा ह्नवास होता. सकाळी सातला निघालो आणि चङ्मवेचाळीस म्रलाचे अतर पार कज्ज्न बारा वाजता खिवेंऊमला आलो. तेथे र्पोैंटर्मौंतर, जी. पी. ओ. शोधू लागलो. तेथे दोन तीन मोठी र्पोैंटआह्यफिसेस होती. आमचे नेमके भेटेना. ते शोधता, शोधता आमची चुकामुक झाली. अAयालतासाने पुधहा भेट झाली. दूरअयाची पख पहाएयाअया उएसुकतेत जवळ असलेले दोघे दुरावलो गेलो होतो! शेवटी जी. पी. ओ. सापडले. तेथे आमची पखे मिळाली. खूप आनद झाला. तेथून आह्णही पख पाठविली. पखाा मदुराइलचा दिला.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch8

उदकमडलमधील उपहारगहातून प्तयायला गरम पाणी देतात. पण ते तापवून नङ्महे तर उङ्घणतेजवळ ठेवून (र्विैंतव) गरम करतात. येथे बरेच पाञ्च्मिाएय राहतात. उटीचे लोक ह्णहणाले, कोइलमतूर फार किींआहे. पण ह्नएयक्ष तसे ते नङ्महते. कारण उटी सवालत उच हिल र्ैंटेशन आहे. कोइमतूर सुमारे 1300 फूट उचावर आहे. अथालत उटकमडअया लोकाना किींवाटणारच. उदकमडलम येथे कअअया फिङ्कमचा कारखाना आहे. आह्णहाला कटक येथे एक गर्हैंथ भेटले. एयानी कौमीर व उदकमडल दोधहीचा अनुभव घेतलेला आहे. ते ह्णहणाले "कौमीरला जाएयापेक्षा उदकमडल येथे एक महिना राहाव. कौमीरपेक्षा उटी फारच सुदर आहे. उटीच कोणतही ऊन ह्णहणजे शीतल चादणच होय. मला तर वाटत अयाना मधुचऊाला कौमीरला जायच आहे पण जाणे जमल नसेल एयानी उटीला मधुचऊ साजरा करावा हे उखाम. येथील दोडाबेड्ढा पाह्यइॄट, बोटह्यनिकल गाडलन, सरोवर इ. ह्नेक्षणीय आहे. या सरोवरातच "ओ मेहबूबा ओ' या "सगम' मधील गीताच चिखिकरण झाले. हे गीत विशेषत: मऊासपयॄत (आह्णही "सगम' पाहीपयॄत) रोज ह्णहणत असू. मऊास नतरहि ह्णहणत होतो. याचे दुसरे ह्नमुख कारण िात दिलेला दिलासा होय. "किस बातपे नाराज हो किस बातका ह्र गम, किस सोचमें डुबी हो तुम, (किस सोचमें डुबे हो तुम) हो जायेगा सगम' व अस ह्णहणत आह्णही आमअया "मझील' वर पोचत असू, आमच Aयेय गाठत असू. आमअया वेळी उटीत असा पाऊस पडला की पाच सेंटीमीटर वरील काही दिसत नङ्महते. येथे कोणी सायकली वापरत नाही, एयामुळे आमअया "सायकली' एयाना एक अह्नूप वाटङ्कया!

उटीहख़न सकाळी 7 ला निघालो. उटीला सकाळी पावसा—यात र्ैंवअछ, सूयलह्नकाश पडण कठीणच असत. पण आमचे वेळी आज आह्णही निघालो तेङ्महा सुदर सूर्योदय झाला होता. अशा रीतीने उटीने आह्णहाला "डशवि षिष'दिला. आह्णही फारच भा्रयवान ठरलो. पण यासाठी उटीने "धो धो' पावसाने केलेले र्ैंवागत सहषल र्ैंवीकारायला हवे. उदकमडल ते मिड्ढूपालम हा 32 म्रलाचा ह्नचड उतार उतरणेंही तारेवरील कसरतच होय. एयातील पहिले 25 - 26 म्रल कमालीचा उतार आहे. आह्णही अगदी जीव मुठीत धज्ज्न दुचाकीवर बसून उतरलो. माणसाच क्दय एयाअया मुठीएवढ असत अस ह्णहणतात. एयावह्वनच वरील वाक्ष्य ह्नयोग ह्वढ झाला असावा. कोइमखाूरहख़न उदकमडलसाठी लोहमागल आहे. अथालतच र्रैंएयाशी समातर नाही. पण अधूनमधून दिसणारी एखादी रेङ्कवे लक्ष वेधून घेते. एयाला उटीकडे येताना पुढे एजिन नसते. फं मागे एजिन असते. चदनाची उटी शीतल असते. तशीच ही उटी शीतल आहे. ह्णहणूनच की काय उदकमडल, उटकमडलला "उटी' ह्णहणत असावेत. उटी ते मेड्ढूपालम सतत दुचाकीवह्वन उतरएयास अएयत अवघड असा उतार आहे. अथालतच मेड्ढूपालम ते उटी हा सतत घाट रोड आहे. एयामुळे तो एका दिवसात चढणे अशक्ष्य आहे. या शिवाय हा र्रैंता अएयत रहदारीचा व अज्ज्द आहे. वाटेत बरीच गावे आहेत. अथालत सवल हिङ्कस र्ैंटेशने आहेत. पण र्रैंता गावातून जाताना कि"वा गावाजवळ जाताना सपाट नाही. थोडक्ष्यात सागायच ह्णहणजे आह्णही ह्णह्रसूरहख़न उटीला आलो तो र्रैंता अनेक ृङ्गींनी फायदेशीर व हितावह ठरला नि या सहलीत आह्णही र्रैंएयाची केलेली निवड बहमतेक ठिकाणी अचूक ठरली व आमचे योगायोग चागले होते. हि"र्दुैंथानात ह्नवास करणारी माणसे ठराविक मागालने चाकोरीबज - ह्नवास करतात. पण या गोङ्गीला आह्णही अपवाद ठरलो. एयामुळे आह्णही कोणएया मागालने आलो व कोणएया मागालने पुढे कोठे व कसे जाऊ हे सहसा कोणाला सागता आल नाही. उटी उतरणे हे एक दिङ्मयच होते, दि्रिवजय होता व महापराक्रुम होता. पण वषाल ऋतू असूनही र्रैंता अएयत चागला होता. आह्णही उटी तर सर केलीच. पण ती एकाच दिवशी उतह्वन, काही सकटाना तोंड देऊन कोइमतुरलाही पोहोचलो. उटीला चागली झोप मिळाली नाही, एका राखीहख़न र्जौंत राहाता आल नाही. तरीही डो—यात तेल घालून वाटेत विश्राती न घेता उटी उतरलो. दोधही ब्रुेक सतत हातात धह्वन ते सारखे कमी र्जौंत दाबत ठेवून जाण ह्णहणजे सूळावरची पोळीच! उटी ते कोमुर 12 म्रल उतार उतरावयास सोपा आहे. पण उतार 12 म्रल उतरावयाचा शि,क राहिला असताना माअया गाडीचा पुढील चाकाचा ब्रुेक (काडी) चिमटह्लावर अयामAये अडकवतात तो भाग एयाअया जागेवह्वन ढळला व अह्यक्ष्सलअया जवळ आला. एयामुळे अथालतच ब्रुेकचे कायल होइलना. तो "फेल' झाला. मग मी तरीही कसा तरी मागील ब्रुेकचा आधार घेऊन (बुडएयाला काडीचा आधार) उतरलो. मी कसा उतरलो ते मला व परमेरिालाच ठाऊक. मी जवळ जवळ उडीच टाकली ह्णहणा ना. अजून 12 म्रल उतार उतरायचा होता पण हे असे ब्रुेकचे पावणे बारा झाले होते. घडह्लाळातही तितकेच वाजले होते. ह्नभाकरला थाबवल, आह्णही दोघानी मिळून गाडी दुर्ज्ज्ैंत केली. उरलेले 12 म्रल उतरण मला आणखी अवघड वाटल. उरलेङ्कया 12 म्रलात पुधहा ब्रुेकचे तीन तेरा नऊ बारा नाही ना होणार अशी सारखी भिती वाटत होती.

माझी ही गाडी र्ऊिीसश्ररीकपनीची असून ण.घ.तील आहे. पण काही भाग भारतीय आहे. ही सुमारे 24 इचाहख़न र्जौंत उच आहे. सीट बरेच उच आहे. एयावर बसङ्कयावर माझे पाय जमिनीला लागत नाहीत. ही वजनाने अतिशय हलकी असून फार वेगाने पळते. (ऋश्रूळसि र्टीशशि, बोइग 707 जणू) हीचा कट-ोल करणे हे कोणाअयाही कट-ोलअया काहीस बाहेरचेच आहे. र्ैंवामी कपेने व सुद्रवाने उरलेली उटी उतरलोच - केसालाही ध,ा न लागता. इतकेच काय पण पुढेही असा खास आतापयॄत झाला नाही. सामखयल आहे चळवळीचे, जो जो करील तयाचे, परतु तेथे अधिवान पाहिजे भगवताचे. उतरताना आपण अथालतच र्जौंत उची वह्वन कमी उचीकडे जात असतो. अयाह्नमाणे समुऊसपाटीपासून अधिक उचीवर जाऊ तसतसे हवामान अधिकाधिक थड होत जाते. तणत अतिशय उचावह्वन जसजसे समुऊसपाटीकडे कमी उचीवर जाऊ तसतसे हवामान उङ्घण होत जाते. ह्णहणूनच आह्णही उचीवह्वन अधिकाधिक कमी उचीकडे जाऊ लागलो. तेङ्महा आह्णहाला अधिकाधिक हवेतील उङ्घमा जाणवू लागून नतर नतर फारच उकडायला लागले व घामाने कपडे ओले झाले. उतरण नागमोडी आहे. उतारावह्वन काहीही विरोध न होता गाडी चालवायला पुङ्घकळाना मा्रज वाटते, आराम वाटतो व उतार उतरणे फार सोपे असते अशी अनेकाची (ग्रर) समजूत असते. पण "वाटत तस नसत' हे एयाना कोणतीही मोठी खि"ड, घाट व उटीचा उतार याप्रकी कोणताही उतार उतरङ्कयास (दुचाकीने) माअयावरील ह्णहणएयाची सएयता पटेल. पण उटीचा उतार उतरणे ह्णहणजे महान पराक्रुमच होय. हा र्रैंता कुणी कसा बरे बाधला असेल? व हे रह्णय र्ैंथळ शोधून काढल असेल?

मेड्ढूपालम 343 फूटावर आहे. उटीवह्वन आङ्कयामुळे व एयामुळे बगलोरपासून थड हवेत राहिङ्कयामुळे येथे उङ्घण व फारच खासदायक होऊन नकोस झाल. फार घामाने ओले चि"ब झालो. अगाची लाही लाही झाली. मेड्ढूपालम फार ज्ज्क्ष व ओसाड वाटल. आणखी कारवार जिङ्किापासून अनेकदा दाट रह्णय रानातून ह्नवास केला. पण मेड्ढूपालमला दुपारी 12 वाजता आलो. एयात ह्नथमच (व शेवटचाच) येथे एके ठिकाणी चहा घेतला. तो गुळाचा होता. खेरीज आमचेपाशी वेळ होता ह्णहणून मेड्ढूपालम येथे मु,ाम न करता कोइलमतूर येथे आमचा मोचाल वळवला. एयामुळे अस होऊन गेल की कधी एकदा कोइलमतूर येणार? ह्णहणून कसे तरी 22 म्रल कापले एकदाचे!

कमिशनरमुळे नगरपालिकेत रहायची सोय झाली. आह्णही कलेक्ष्शनसाठी बाजारात गेलो. पण कलेक्ष्शन काही जमेना. पुएयाहख़न निघाङ्कयापासून आह्णही केस कापले नङ्महते. एवरीत कापणे जज्ज्र होते. ह्णहणून आह्णही असा विचार केला की आपण कटींग सलूधसना भेटी देऊ या. ह्णहणजे कटींग सलूनवाङ्कयानी जरी यदाकदाचित देणगी नाही दिली तरी एखादा बहमदा केस कापून देण शक्ष्य आहे. हा आमचा अदाज फारच अचूक ठरला. कारण आह्णही ह्नथम अया सलूनमAये गेलो एया मालकाने र्ैंवत:हख़न विचारले की, आपङ्कयाला केस कापावयाचे आहेत का? इतका आमचा "अवतार' झाला होता. अथालतच आह्णही होकार दिला. एया मालकाने दोघाचे केस कापून दिले व माझी दाढी कोह्वन व पातळ कह्वन दिली. मी दाढी ठेवङ्कयापासून (14-2-64 नतर पुधहा कापली नङ्महती) ह्नथमच आज कमी केली. पण नतर तो मालक दुकानात नङ्महता नि एयाअया नोकराना हि"दी कि"वा इग्रुजी जवळ जवळ येत नङ्महते. माअया अदाजाह्नमाणे - मी एयाना सारख सागत होतो. दाढी फार कमी कह्व नका - पण एयानी फार कमी केलीच. येथील मालकाने केस, दाढी कह्वन दिलीच. शिवाय दुकानातील गिङ्खहाइकाकडून आमचेसाठी कह्यनङ्महासींग कह्वन एकेक ज्ज्पयाअया दोन नोटा कलेक्ष्ट कह्वन आह्णहाला दिङ्कया. ह्णहणजेच जणु ब्रुाहृणाना जेवण घालून दक्षिणा दिङ्कयासारखेच नङ्महे काय? "आधळा मागतो एक डोळा आणि देव देतो दोन डोळे' यासारखे झाले.

आज पालघाटकडे निघालो. पालघाट हा केरळ राअयातील आमचा पहिला मु,ाम होय. कोइमतूरहख़न 30 म्रलावर आहे. एयाप्रकी 15 म्रल मऊास व 15 म्रल केरळ राअयात मोडतात. एका पुलाजवळ तो ओलाडङ्कयावर मऊास राअय सोडून केरळ राअय लागते. मऊास राअयातील 15 म्रलात आह्णही दुचाकीवह्वन जात असता एक कुखा भुकत आमअया अगावर आला. वाटेतङ्कया खाबावरअया (इलेक्ष्ट-ीक पोल) र्पोैंटाअया पेटीत पखे टाकली. पण नतर अस आढळून आल की दिसेल एया पेटीत टाकलेली पखे इअछीत ङ्मयंींना पोहचतातच असे नाही. ह्णहणून नतर नतर चागङ्कया, महखवाअया, ॠ.झ.ज., उ.झ.ज. कि"वा मोठह्ला र्पोैंट पेटीत टाकायला लागलो. केरळ पासून काही वेळा वाटेतच काडलस, एधङ्महेलप्तस, इनलड लेटसल विकत घेत असू. कारण काही वेळा आह्णही अया र्पोैंटात जात असू ते चालू असेलच असे सागता येत नाही.

मऊास राअय सपङ्कयाबरोबरच "एिींशीशव ळि घशीरश्रर'अशी पाटी आहे. तेथपासूनच हिरङ्मया गार वर्नैंपती व अरएय आहे. उलट एया मानाने मऊास राअय बरेच ओसाड आहे. केरळमAये र्रैंएयाअया दोधही बाजूला सलग सतत छोटी गावे व र्वैंती आहे. मोठी शहरे फार नाहीत. अशा पजतीची र्वैंती फ्रुाधसमAये आहे अस ह्णहणतात. आह्णही सात दिवसासाठी मऊास राअय सोडून केरळात आलो. सात दिवस केरळात राहएयाचा आह्णही आधीपासून "प्तलह्यन' केलेला नङ्महता. पण हे सात दिवस ह्णहणजे हि"र्दुैंथानअया या सहलीतील "सुवणल साह', "सुवणल युग'च होय.

पालघाटचा बाजार रविवारमुळे बद होता ह्णहणून कलेक्ष्शन मिळणे कठीण झाल. फं 21 ज्ज्. जमले. कलेक्ष्शनसाठी एके ठिकाणी गेलो असता तेथे इग्रुजीत खूप चचाल झाली. केरळमAये 80 - 90 ट,े जनता सुशिक्षित असङ्कयामुळे काही चमएकारिक व खासदायक ह्नू विचारतात. "परोपदेशे पाडिएय सर्वेषाम सुकरम नणाम।' याचा अनुभव येतो. येथील भुइकोट कि,ा पाहिला. किङ्कङ्कयाभोवती खदक आहे व एयात पाणी आहे. ह,ी सहसा अशा खदकात पाणी आढळत नाही. आह्णही सहज नगरपालिकेत गेलो. तेथे एक माणूस भेटला. तो र्ैंवभावाने फार चागला वाटला. एयाअयाशी आ्रल भाषेत खूप गप्तपा मारङ्कया. तो इतका र्अैंखलित इग्रुजी बोलत होता की जेङ्महा एयाने सागितले की "मी वाह्यचमन आहे' तेङ्महा यावर वििासच बसेना. आह्णही एयाला विचारले पालिकेतर्फे राहावयाची सोय होऊ शकेल काय? नि लगेच एयाने मह्यनेजरकडे नेले व एयाने पुढाकार घेतला. मह्यनेजर उडुपी होता. उडुपी हाह्यटेङ्कस कधी फ्रुी कि"वा कमी प्रसे आकारणार नाहीत. पण बाकी चागले वागतात. केरळ व मऊासमAये हेड क्ष्लाकलला मह्यनेजर ह्णहणतात. एयाना आह्णही भेटलो. लगेच एयानी कमिशनरला फोन केला. कमिशनरने लगेच आमची नगरपालिकेअया टुर्रिैंट काह्यटेजमAये राहाएयाची मोफत सोय करएयास सागितले. एया कमिशनरने आह्णहाला "काळे की गोरे' पाहिले देखील नङ्महते. तरीहि (केवळ दूरAवनीवर) आमची राहएयाची एवरीत सोय केली. यात तो वाह्यचमन, ते मह्यनेजर याचा सि"हाचा वाटा आहे. पण एया काह्यटेजचा वाह्यचमन लवकर येइलना. ह्णहणून फार वेळ गेला. 3।। नतर सोय झाली. येथील जागेत एक पलग, र्ैंपजची गादी, उशी, गादीपाट, लेखनाला उखाम असे मेज (एयाला कप्तपा होता), आरसा, सीलींग फह्यन, अनेक दिवे, मअछरदाणी, र्ैंनानगह, व शा्रच कुप जोडलेले, अशा अनेक सुखसोयींनी परिपूणल असलेली ती खोली होती. अशा एकेक खोलीची एकेक र्ैंवतख इमारत होती. मी ह्नथमच र्ैंपजवर झोपलो. या सहलीत मअछरदाणीत आह्णही अपवादानेच झोपलो. इतकी राहाएयाची सुदर सोय (सावलजनिक ठिकाणी, बिन ओळखीअया ठिकाणी, कुणी दुसरीकडून पखाा, ओळखपख व शिफारसपख न दिलेङ्कया ठिकाणी) अशा ह्नकारे झाली. राहएयाची इतकी सुदर सोय कुठूनही सदभल नसता इतरख कोठेही झाली नाही. अशा रीतीने "थशश्रलिाश ींि घशीरश्रर, थशश्रलिाश ींि झरश्रसहरीं'झाले. पालघाट सोडताना केरळमAये लागोपाठ गावे आहेत, ह्णहणून फार मजा येते. र्रैंएयाअया दोधही बाजूला भातशेत असङ्कयाने र्रैंता मुळीच कटाळवाणा होत नाही. "डू कम अगेन!' फं येथेच लिहिल होत.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch7

ह्णह्रसूरमAये एक पुएयाचा व एक मुबइलचा महाराङ्ग-ीयन भेटला होता. ह्णह्रसूर मु,ामात पुएयाहख़न एर्क्ष्ैंह्नेस डिलीङ्महरीने आलेले पाकीट मिळाल. एयात ह्नभाकर जेथे वायरमनअया जागेवर कामाला होता एया दीपक इलेक्ष्टि-क र्ैंटोअसलचे मालक श्रीयुत महाजन यानी आह्णही मागितलेले आमचे आयडेंटीफिकेशन कज्ज् शकेल अस पख पाठवल होत. उ/ि झिीीं ारीींशी, ॠ. झ. ज. ह्णह्रसूर सिटी अशा पखयावर पखे येएयास येथपासून सुज्ज्वात झाली. ह्णयुनिसिपल कमिशनरकडूनहि आह्णही सटिलफीकेट घेतल. एयानीच आह्णहाला मदत मिळएयासाठी नगराAयक्षाना शिफारस केली. येथे साश्र्लधारामा नावाअया ैंी "नगराAयक्षा' एयावेळेस होएया.

तेथे एक मनुङ्घय भेटला तो कलेक्ष्शन मिळवून देतो ह्णहणाला ह्णहणून आमचा निघायचा दिवस पुढे ढकलायचे ठरविले. परतु हा माणूस भला आहे की नाही हे निञ्च्तिपणे कळणे जज्ज्र होत. नाही तर निङ्घकारण आमचा एक दिवसाचा खचल ङ्महायचा व आमचे प्रसे विनाकारण फुकट जायचे अथवा तो आमअया नावाखाली कलेक्ष्शन करायचा व र्ैंवत:च गिळकत करायचा कुणी सागाव! पण तो ह्णहणाला माअयाबजल टाऊन हाह्यलवर कुणालाही विचारा. एयाने एयाचवेळी एयाच घर दाखवल. एयावेळी आणखीनच कमी रहदारीअया व लहान गङ्कङ्कयातून जाव लागल ह्णहणून एखाणा चिखपटात शोभावा असा ह्नसग - एखाणा माणसाने मदत करएयाच नाटक कराव व ऐनवेळी एयाअया आळीत आङ्कयावर एयाने शिड्ढी माज्ज्न इशारा णावा नि एयाचे गुड साथीदार जमा होऊन आपङ्कया जीवावर बेतावा - डो—यासमोर उभा राहिला. पण हे सवल मनचि"ती ते व्ररी न चि"ती याला धज्ज्न होत व तस ठरल. आह्णही टाऊन हाह्यलमAये एयाची माहिती मिळविएयाचा ह्नयएन केला. पण आधी अया ङ्मयंी भेटङ्कया एया ङ्मयंी एयाला ओळखत नङ्महएया ह्णहणून आह्णही जरा घाबरलो. परतु टाऊन हाह्यलमधील एका जुधया जाणएया माणसाने सागितले की मी एयाला खूप वषालपासून ओळखतो. तुह्णही जज्ज्र थाबाव एयाअयाकडे, जा तुमच काहीही नुकसान होणार नाही, फायदा निञ्च्ति होइलल. काही काळजी कज्ज् नका, तो विैवासाचा माणूस आहे नि एयाह्नमाणे दुसरे दिवशी सकाळी सयद रसूलकडे गेलो. तो लगेच भेटला. नतर एयाने काही श्रीमत व काही दानशूर माणसाअया घरी व मिङ्कसमAये नेल. अनेक ठिकाणी जाएयात एक तास झाला. पण दोन ठिकाणाहख़न ह्नएयेकी ज्ज्. 5 - 5 मिळाले. (10 ज्ज्पये एकूण)

ह्णह्रसूरमAये चदनी लाकडापासून तयार केलेङ्कया अनेक आकषलक र्वैंतू दिसत होएया. नगरपालिका, सरकारी तारघर, महाविणालये एका रागेत होते. खरे तर पूर्वीचे हे राजवाडेच होत. तो भङ्मयपणा, नक्षी लक्ष वेधून घेते.

टिपूला ह्णह्रसूरचा वाघ ह्णहणत, ते ह्णह्रसूर आह्णही पाहिले. ह्णह्रसूर ही पूर्वी ह्णह्रसूर र्सैंथानची राजधानी होती. च.ड.ठ.ढ.उ. (ड.ढ.)चा र्ैंटस्ड कङ्घणराजेंऊ सकलल जवळ बाधएयाचे काम चालू होते. येथे साह्य मिङ्कस फार आहेत. येथे सवल काम किती टापटीपीत चालते हे पाहाणे विलोभनीय होय. येथे "मालकाना' सावकार, यजमान ह्णहणएयाची पजत आहे.

ह्णह्रसूर पह्यलेस जवळच नगरपालिका टाऊन हाह्यल आहे. ह्णह्रसूरला काही लोक "डश्रशशळिसि उळींू' ह्णहणतात. पण आह्णहाला कलकखाा, मुबइल, मऊास या अएयत गजबजलेङ्कया शहरापेक्षा ह्णह्रसूर, खिवेंऊम, ह्रऊाबाद, बगलोर, कोइलमतूर, जयपूर, लखना्र इएयादी कमी गजबजलेली शहरे अधिक आवडली. ह्णह्रसूर हे शहर फारच उखाम आहे. ह्णह्रसूरहख़न 37 म्रल गुडलपेठ नावाच गाव आहे. हा बगलोर, उदकमडल (उटकमड, उटी, निलगिरी) र्ैंटेट हाय वे होय. सवल सतत चढ आहे. फं 2 - 3 उतार गुडलपेठपयॄत आहेत. बराचसा रोड सिमेंट कास्क्रुीटचा आहे. उदकमडलला पोचएयाचे हे मु्रूय 3 टप्तपे होत - ह्णह्रसूर ते गुडलपेठ, गुडलपेठ ते गुडुलूर व तिसरा अथालत गुडलूर ते उदकमडल ह्णहणजे 101 म्रल घाट. आज आमअया ह्नवासाचा 23 जून पासून निघाङ्कयाचा 23 वा दिवस होय. आज आकाश चामुडा हिङ्कस नतर र्ैंवअछ, निरभ्रु, निळ व ह्णहणूनच रह्णय वाटल. सवलख येथे हिरवीगार रह्णय वनश्री पसरली होती. अथालतच र्ैंवअछ सूयल ह्नकाश पडला होता, पाऊस नङ्महता. पावसाळी हवा नङ्महती. आज आह्णही ह्नथमच निलगिरीअया रागा पाहिङ्कया. एया खरोखरच नि—या व मोहक वाटतात. आह्णही जेङ्महा या रागा पाहिङ्कया तेङ्महा सुह्नभातीच एयावर अतिशय मनमोहक इऊधनुङ्घय पडले होते. असा देखावा पाहावयाला फार महान भा्रयच हव. टप्तप्तयातील सवल डोंगरावर या इऊधनुङ्घयाने आपली सखाा र्ह्नैंथापित केली होती. हा देखावा पहाएयासाठी येथेच दुचाकीवज्ज्न यायला हव नि तेही या भर पावसा—यात अस आह्णहाला वाटल. आमचा आह्णहालाच हेवा वाटला. आजचा सूयार्लैंत, निलगीरीअया नि—या रागा व पाढरे ढग यातून जे साश्र्लदयल ओसडत होत ते मनाला वेड लावणार होत. नजनगुड व बेगुर ही आजअया वाटेतील मोठी गावे होत.

ह्णह्रसूर पासून 16 म्रलावर "नजनगुड' आहे. हा बहमतेक चढाचा व घाटाचा भाग आहे. साधारण येथून शभर म्रलावर उटी आहे. "गुडलपेठ'ला दुपारीच पोहचलो. येथे रहावयाची सोय होइलना. तहसिलदार, पी डरङ्कयू डी इजिनीअर आणि तेथील आडमुठेपणा करणारा शिपाइल यात आह्णही लबकासारखे हेलकावत होतो. शेवटी "ह्नवासी बगङ्कयात' रहायची सोय झाली. "गुडलपेठ' टुमदार गाव आहे. आह्णही जाऊ तेथे गर्दी होइल. वगलणीहि चागली जमली. तहसिलदाराअया चागुलपणामुळे ह्नथमच लाऊर्डैंपीकरवज्ज्न ङ्मया्रूयान दिले. दुसङ्खया भाषेतील श्रोएयासमोर असा कायलक्रुम करएयाची पहिलीच वेळ होती.

येथेच ह्नभाकराचे "घडह्लाळ' बद पडले! खरे तर आमअया सार्रूया सायकल ह्नवाशाकडे कह्यमेरा, दुबिलण, ट-ार्झिैंटर, र्रिैंटवाह्यच असणे अएयत आवैयक असते! पण खरोखर आमअयाबरोबर तसे काहीच नङ्महते. फं एक जिज साथ देत होती. येथे सहसा हि"दीत कोणी बोलत नाहीत. भाषावाद आहे, पण आह्णहाला जाणवला नाही.

आमचे गुडलपेठ ते गुडलूर हे 31 म्रल अतर फार झपाटह्लाने कापल गेल. हा र्रैंता ह्णह्रसूर गुडलपेठपेक्षा अनेक ृङ्गींनी अवघड, भितीदायक व एयाहख़न दाट जगलाचा आहे. तरीही आह्णही उटीअया या दुसङ्खया टप्तप्तयासाठी पहिङ्कया टप्तप्तयापेक्षा उशीरा निघून पहिङ्कया टप्तप्तयापेक्षा दुसङ्खया टप्तप्तयावर लवकर पोहोचलो. याचे मु्रूय कारण ह्णहणजे अनेक अवघड, चढणीअया व वळणाअया असलेङ्कया घाटाचे उतार जबरर्दैंत आहेत.

गुडलपेठ ते गुडलूर - उटीचा दुसरा टप्तपा. आज वारा 1चित होता. पाऊस नङ्महता, ऊन होत नि अति सुदर रमणीय वनातून र्रैंता होता. वाटेत बदिपूर जवळ ह्णह्रसूर राअयातील "नह्यशनल गेम सस्क्ष्अयूरी' आले व एयानतर लगेच आताच तमिलनाडू (मऊासची) सीमा सुज्ज् होताच मऊास राअयातील "नह्यशनल गेम सस्क्ष्चूरी' आले. तेथे वधय पशूअया न्रसगिलक क्रुीडा पाहएयाची सोय आहे. जस महाराङ्ग-ातील चऊपूर (चादा) येथील "ताडोबा राङ्ग-ीय उणान' कि"वा आफ्रिुकेतील टागनिकामधील राखीव अरएय. विशेषत: वषाल ऋतुत र्ैंटेट हायवेवर काही वधय पशू येतात. एरङ्मही सहसा येत नाहीत. रानटी हखाी येथून र्रैंता ओलाडतात. तशा पाटह्ला या अरएयाजवळ आहेत. अशा पाटह्ला असलेङ्कया भागात पुढील अनुभव आला.

येथे हखाी नुकतेच येऊन गेङ्कयाअया खूणा दिसत होएया. (हखाीची विवा) ह्णहणून आह्णही अधिकच घाबरलो. नि एयात अधिकच भर ह्णहणून ओरडएयाचे आवाजही येत होते. अरएय इतक दाट होत की काही ठिकाणी सूयलह्नकाशही जमिनीवर पडत नङ्महता. "घाट रोड' होता, इतका की आह्णही हातात गाडी घेऊन नेट (जोर) लावून ढकलून नेत होतो. मला वाटत होत की आपली आणि एखाणा रानटी हखाीची गाठ पडेल की काय? नि तोच माझ लक्ष एके ठिकाणी वेधल गेल. ह्णहणून मी लक्षपूवलक भीतियुं अत:करणाने पाहख़ लागलो. पहातो ती गोङ्ग तेथील दगडाअया रगाची होती. पण दगड ह्णहणावे तर हालचाल करणारी शिळा कोण? तर ती शिळा नसून तो पखवीवरचा सAयाचा जमिनीवरचा अएयत अजैं व सवालत र्जौंत जगणारा (जमिनीवर रहाणाङ्खया ह्नाएयाप्रकी) असा एक रानटी हखाी होता. तो एयाचे अम खात होता. ह्णहणजेच झाडे मोडून खात होता. ह्णहणून मी घाबज्ज्न ह्नभाकरला "धोका आहे' अशा अथालचे सागून व खूण कज्ज्न आह्णही दोघे एया अवघड ह्नसगी कठीण चढावावरही दुचाकीवर र्ैंवार झालो. थोडे पुढे जाऊन वळणावर उतरलो. मी एकीकडे घाबरलोही होतो. पण तरीही ह्नभाकरला तो हखाी दाखविएयासाठी एया वळणावह्वन फार ह्नयएन केले. पण तो हखाी या अएयत दाट वनात ह्नभाकरला दिसू शकला नाही. फं तो मोडत असलेङ्कया झाडाचे आवाज ऐकू येत होते. मी र्रैंएयाअया अया कडेने जात होतो एया कडेअया अगदी जवळ हा हखाी होता. मी जो एयाअया शरिराचा आधी भाग पाहिला तो एयाअया सोंडेचा सुज्ज्वातीजवळचा भाग होता. नतर मी हळूहळू खूप वर मान कह्वन पाहिले. तेङ्महा माअया लक्षात आले की हा एक फार मोठा जगली हखाी आहे. एयाने मला पाहिलेही. पण एयाने आमअयाकडे "पाहख़न घेतले नाही' ह्णहणूनच मी हा ह्नसग तुह्णहाला सागायला उरलो आहे. कारण हा दिवस ह्णहणजेच गुज्ज्वार, आषाढ शुज 8, शके 1886, सवत 2020 होता. आह्णही ह्नवासाला निघाङ्कयापासूनचा हा 24 वा दिवस होता व माझा तारखेने चोवीसावाच (24 वर्षे पूणल) दिनाकाने वाढदिवस होता. ह्णहणजेच 16 जुल्र 1964 होय. आह्णही थोडह्लावेळाने पुधहा चालत राहिलो. पण मी तो रानटी हखाी र्ैंवअछदपणे वावरताना पाहिला. रानटी हखाींचा कळप सहसा तुह्णहाला काही करणार नाही. पण एकटा रानटी हखाी हमखास ह,ा चढवतो.

वरील ह्नसग घडला ती वेळ सुमारे सकाळी आठ - नऊची होती. जे घडल एयाहख़न काही वेगळ घडल असत व मला ताएकाळ मएयु आला असता तर मी तेङ्महा हसत र्ैंवीकारला असता व अजूनही मएयु मी हसत र्ैंवीकारायला खरोखरच तयार आहे. या ह्नसगातून सहीसलामत सुटएयाचे एक ह्नमुख कारण ह्णहणजे हा ह्नसग मी तुह्णहाला सागएयाचा हा सुवणल योग यायचा होता व तुह्णहाला हा ह्नसग माअयाकडून ऐकएयाचा सुयोग येणार होता.

आह्णही थोडह्ला वेळातच पुढे सरकलो व उताराला सुज्ज्वात झाली आणि इतक्ष्यात उजङ्मया बाजूकडील रानातून एक भला मोठा सपल, पिवळा नागोबा आह्णहाला पूणलपणे आडवा येऊन डावीकडील रानात निघून जाता झाला. ह्णहणून आह्णही गाडीला ब्रुेक्ष्स लावले व एयाला मोकळा र्रैंता कह्वन दिला. (साइड दिली.) हा आह्णहाला जे सफरीत अनेक सपल दिसले एयातील सवालत मोठा होय. हा सुमारे 6 ते 9 फूट लाबीचा होता. आह्णही अधिक सावधानतेने गाडी चालवू लागलो.

या र्रैंएयाने बदीपूर पासून अरएय अधिकच दाट होत जाते. खारीअया जातीचा एक पिवळा का—या रगाचा मोठा ह्नाणी पाहिला. तसेच डाङ्मया बाजूस फारच सुदर हरणाचा कळप पाहिला. ही हरणे वाहने आली की पळून जातात व एयानीही ओळखले की काय? ती मुळीच पळाली नाहीत. ह्णहणून तो आह्णहाला सुदर हरणाचा कळप पाहएयाची सधी साधता आली. ते मग आमअयाकडे पाहात होते. एयाचे कारण हे असू शकेल की आह्णही हि"र्दुैंथान दुचाकी ह्नवासी होतो अस एयाना वाटल असाव अस मी हे विनोदाने ह्णहणू इअछीतो.

आज आह्णही ह्णह्रसूर राअय सोडले. या सीमेपासून ह्णह्रसूर शहर 54 म्रल राहाते. जेथे सीमा सपते तेथे "थशश्रलिाश ींि चूीिीश'अशी अक्षरे असलेली राजेशाही सुदर कमान होती एयावर "लिाश रसरळि'अस इग्रुजीत लिहिल आहे. नतर एक पूल आहे व मग मऊास राअय सुज्ज् होत नि येथे फाह्यर्रेैंटचा आडवा अडसर (जकात व टोल नाका) आहे. मऊास राअयातील या र्रैंएयावर र्जौंत दाट रान आहे व वेळूची हिरवीगार बेटे आहेत, सागाची लागवड केलेली आहे. एक राअय सोडून दुसङ्खया राअयात दुचाकीने ह्नवेश करएयाची ही पहिलीच वेळ होय. अथालत अडसराजवळ ह्नएयेक वाहनास थाबावे लागे. अथालत आह्णहालाही उतरावे लागले. निलगिरीअया आसमतातील र्औंमानाचे बदलते रग, मेघाअया करामती, सुदर हालचाली निलगिरीअया सहवासात फारच मोहक व अवणलनीय वाटतात. एयात पावसाचे ढग निलगिरीवज्ज्न जातात ती ृङ्घये खूप विलोभनीय असतात!

गुडलूर हा मऊास राअयातील आमअया पहिङ्कया तीन मु,ामातील पहिला मु,ाम होय. हे गाव पाच हजार फूटाहख़न र्जौंत उचावर आहे, ह्णहणजे महाबळेरिहख़न र्जौंत उच आहे. पण महाबळेरिहख़न र्जौंत दाट अरएय आहे.

अथालतच हे एक हिल र्ैंटेशन आहे. हे उदकमडलपेक्षा र्ैंर्वैंत राहाणीमानाच थड हवेचे ठिकाण आहे. येथील हवा गार होती. पण आह्णहाला फार उएसाहवधलक वाटले. येथील डेप्तयुटी तहशीलदारानी दुसरी सोय होएयाचा निणलय होइलपयॄत सामान ठेवायला जागा दिली. ही जागा ह्णहणजे येथील कचेरीसाठी बाधलेली नवी इमारत होय. एयात अजून कोणतेही आह्यफिस आलेले नङ्महते. तेथे आमच आह्णही कुलुप लावल पण ही जागा अएयत थड होती. नतर तहशीलदार वाटल तर दुसरी जागा देतील. पण येथील तहशीलदार विशेष चागले नङ्महते. तहशीलदार दुपारी एक नतर भेटले पण ते जेवायला गेले व 3।।ला परत येतात.

जय हि"द हाह्यटेलमAये उपहार घेतला. (दोघाचे मिळून 1ज्ज्. 38प्रसे झाले) जिलेबी (इम्रुती) 25 प्रशाची घेतली. तसेच गुडलपेठला निघताना केशरी भात (शिरा) ह्नएयेकाला 25 प्रशाचा घेतला. हे सवल माअया 24ङ्मया वाढदिवसानिमिखा होय. ह्नवासात वाढदिवस ह्नथमच आला. आजपासून ह्नएयक्ष निलगिरीतून ह्नवास (सुमारे कधयाकुमारीपयॄत) केला. निलगिरी हा खरोखरच निळा आहे.

गुडलुरची आह्णही उतरलो ती कचेरी अशा उच जागी आहे की तेथून देखावे फार फार मनोहर, चिखावेधक, मोहिनी घालणारे व भुरळ पाडणारे दिसतात. पाहतच राहाव. काही वेळेला मधङ्कया सपाट भागात ऊन दुसङ्खया बाजूला पाऊस व आह्णही होतो ती पावसाळी हवा व ढग अशीच सारखी बदलती. येथून केरळ मAये (कालिकत) जाएयासाठी 84 म्रल र्रैंता आहे. तसेच गुडलपेठहख़न कालिकतला जाएयास मागल आहे. जगलाचे निरनिराळे पड्ढे, टप्तपे व ह्नकार पडतात. पुढअया ह्नवासातील मागालची व वाटेतील गावाची नि तसेच आह्णहाला करावयाअया मु,ामाची र्ैंपङ्ग कङ्कपना आगाऊ आह्णही कज्ज्न घेत असू. बेंगलोरपासून नकाशे वापरले. उटकमड, खिचूर, कोचीन, कोइमखाुर, कोड्ढायम, खिवेंऊम, नागर1ाइल व कधयाकुमारी कधी येणार यासाठी आह्णही अधीर झालो होतो. याप्रकी कोड्ढायम वज्ज्न जाएयाचा आह्णही योजलेला विचार पेज्ज्बावूर (केरळ) येथील कमिशनरअया सागएयावज्ज्न बदलून अलेप्तपी, ि1लाह्यन मार्गे कधयाकुमारीला गेलो. गुडलूरअया सुमारे 20 म्रलाअया परिसरात चहा कि"वा काह्यफीअया म—याचे मालक राहतात. आह्णहाला सामाधय माणसाकडून व ओळखी शिवाय येथे 6 - 7 ज्ज्पये कलेक्ष्शन मिळाले व तेही या पचायत युनियनचे आह्यफिस असलेङ्कया छोटह्लाशा गावात. आह्यफिसात मह्यटि"गवर आह्णही सतरजी टाकून झोपलो. आमअया बरोबर राखी झोपायला असलेङ्कया वाह्यचमनला आमअया भाषा (इग्रुजी, हि"दी, मराठी) येत नङ्महएया ही ह्नथमच वेळ होय व दुभाषीही कोणी नङ्महता तरी सवल खुणेने पार पडून काही खास झाला नाही. वाह्यचमन फारच चागला होता. येथे आह्णही अया कचेरीत झोपलो एया जवळअया दुसङ्खया कचेरीतून ह्नमाणपख घेतले. आमअया कचेरीतील र्ैंपेशल डेप्तयुटी तहशीलदार फारच चागले होते. ते थोडे इग्रुजीत व कि"चित हि"दीत सागत "समोर डोंगर दिसतोय ना? अएयत उच व सरळ. तो तेरा म्रल झिगझह्यग र्रैंएयाअया सहायाने चढून एयाअया माखयावर जावयाचे. मग काहीसे सपाट पठार लागेल नि हळूहळू तुह्णही उटीला जाल.'

विशेषत: दक्षिणेत आह्णही जेवण अस सहसा घेतल नाही. कारण दक्षिणेतला उकडा भात कि"वा ओरिसातील उसना कि"वा हावरा जातीचा भात आह्णहाला आवडला नाही. शिवाय दक्षिणेत अएयत तिखट पदाथल फार असतात. सार व र्रैंसम फारच तिखट असतात. साबारही फार तिखट असत ह्णहणून आह्णही बहमतेक ठिकाणी इडली साबाराअया ऐवजी इडली चटणी घेतली. दक्षिणेत तादूळाचे व तादूळजधय पदाथल खा,े. आह्णही साधारण एक तासाअया अतराने सायकल चालवताना खात असू.

गुडलुर ते उदकमडल जायचा ह्णह्रसूरहख़न तिसरा व शेवटचा टप्तपा होय. (आह्णही योजलेला) हा अएयत अवघड टप्तपा होय. ह्णहणूनच अतर 31 म्रल असूनही 10 तास लागले. आज हातात सायकल घेऊन पायीच चालणे भाग पडले. सुमारे 70 ट,े अतर गाडी ढकलून धयावी लागली. गुडलूरहख़न 13 म्रल सलग घाट रोड आहे अशी आह्णहाला माहिती मिळाली होती. पण 13 म्रल गेङ्कयावर घाट रोड सपला नाही ह्णहणून फार व्रतागलो व चुकीची माहिती मिळाली ह्णहणून रागावलो. अथालतच गुडलूरहख़न गावातून निघाङ्कयापासूनच हातात गाडी घेऊन चालाव लागल. अशी ही पहिली व शेवटचीच वेळ होय.

गुडलुर सोडङ्कयावर 10 म्रलावर मोठ गाव आहे. एयाच नाव नजनबड्ढा. तेथे थोडी काह्यफी व उपहार कज्ज्न पुढे गेलो. गुडलूरपासून 15 म्रल सतत हातात गाडी घेऊन ढकलत चालत जाव लागल पण 15 म्रलानतर थोडासा उतार लागला व जरा हायस वाटल नि तेथून र्रैंएयाचे मानच बदलते. आह्णही ह्णहणूनच र्जौंत मान ताठ कज्ज्न चालू लागलो. पण हे 15 म्रल पार करायला फारच श्रम पडले. पण पुढे काही अतर सायकलवर बसून व काही चढून गेलो. एयावेळी सायकलवर बसायला मिळाङ्कयावर - एखाणाला विमानात बसएयाची तीव्रु इअछा व हा्रस असते; एयाला अस वाटत असत की विमान ह्नवास करएयात फार मा्रज आहे, मजा आहे, आनद आहे. आपङ्कयाला असा विमान ह्नवास घडला तर? एयाला जस वाटेल अस वाटत असत नि एयाचे तो मनोहर चिख मन:चक्षूसमोर रगवत असतो एया चिखाह्नमाणे एयाच ते र्ैंवप्तन साकार झाङ्कयावर एयाला जो आनद होइलल तसा आह्णहाला सायकलवर बसायला मिळाङ्कयावर होत असे. एयाला जस एयावेळी वाटेल तस आह्णही अनुभवले, ह्णहणजेच थोडक्ष्यात एयावेळी विमानात बसङ्कयासारख वाटत असे. कारण पहिले 15 म्रल अएयत परिश्रमाने, दुचाकीवर न बसता मागल आक्रुमीला व पुढेही अनेकदा मागचीच आवखाी पुधहा होत असे नि अशा रीतीने दुचाकीवर बसायला मिळणे दुमिलळ झाले होते व आह्णही अएयत दमत चाललो होतो ह्णहणून आह्णहाला वर वणलन केङ्कयाह्नमाणे वाटत असे. जरी आह्णही गुडलूरपयॄत किएयेक ठिकाणी दुचाकी ह्नवास केला होता.

पहिले 15 म्रल फारच अवघड आहेत. पण वनश्री अएयत सुरह्णय आहे व विशेष भयानक नाही. चहा, काह्यफीचे मळे असङ्कयामुळे र्जौंत वधय ह्नाणी नाहीत. "ये हरियाली आ्रर ये र्रौंता' यामुळे ह्नवास खूपच सुसि झाला. अधून मधून समुऊसपाटीपासून आपण किती उच आलो हे दाखविणारे दगड व फलक आहेत.

या पूर्वी मी इतक अतर दुचाकी हातात घेऊन चढून गेलो नङ्महतो. या पूर्वी मी व एकजण मिळून पुएयाहख़न 63 म्रल दुचाकी ह्नवास केला तेङ्महा एकाच दिवशी तीन घाट आह्णही चढलो. एयातील वाइल - पाचगणी हा 8 म्रलाचा घाट सपूणल चालत चढावा लागला. पण ह्णह्रसूर ते उदकमडलम हा ह्नवास - 101म्रलाचा ह्णहणजे बहमतेक घाट रोड, अएयत दाट अरएयाचा व एयातही आह्णहाला एक रानटी हखाी भेटला, एक मोठा सपल दिसला इ. अनेक सकटाना तोंड देऊन आह्णही आमअया दक्षिण दि्रिवजयाअया अगदी जवळ येऊन ठेपलो एयाला तोड नाही व ह्नभाकरने तर काखज व खडाळा खेरीज कुठलाही घाट चढला नङ्महता. "मुबइल - पुणे' र्रैंएयावरचा खडाळा घाट आहे तसे 6 खडाळे घाट शेवटअया टप्तप्तयात चढावे लागतील अशी माहिती ह्णह्रसूरला आह्णहाला आधीच मिळाली होती.

ह्णह्रसूरमAये "चकझ'अशी आणाक्षरे असलेली चिींिी लरीआह्णहाला दिसली होती. वरील ठ.ढ.ज.झरीीळसि पुएयातील ह्नायङ्महेट चिींिी लरीीना दिलेले आहे ह्णहणून ती गाडी पुएयाची असेल ह्णहणून तिअया ड-ायङ्महरला भेटलो. तो ह्णहणाला हे पुणे ठ.ढ.ज.चे रिीीळसि आहे. पण ही गाडी सAया उटीला राहणाङ्खया एका लङ्घकरी अधिकाङ्खयाची आहे. ती गाडी उटीहख़न नुकतीच आली होती. एया ड-ायङ्महरने वरील माहिती सागितली. एयाने हेहि सागितले की उटीअया दोधही बाजूला पाऊस नाही. पण उटीत माख पाऊस आहे. एयाने दिलेली माहिती अचूक ठरली व आमअया वेळीहि तसेच घडले.

र्रैंएयालगतअया डोंगरावर अनेक निझलर, ओढे, धबधबे होते. ते सङ्घिटअया कडेखाणावर बागडत होते. भर वषाल ऋतूत येथील सुदर अरएयात एयाची शोभा काय वणालवी? काही वेळेस ते दिसत नसत. तेङ्महा एयाअया पालिसगीतावर आह्णही पुढे जात असू. वाटेत खूप ठिकाणी काळी वानरे दिसतात. चहा व काह्यफीअया म—यातील पुज्ज्ष व ैंी कामगार पाहिले. ते अगाभोवती एक मोठी टोपली बाधून घेत, चहाची कोवळी पाने खुडून एयात टाकत. चहाची झुडुपे असली तरी बरीच उच व डेरेदार असतात. एयात माणूस लपू शकतो. इकडे कमी कपडे वापरतात. पण उटकमड व गुडलूर येथे पुङ्घकळ वेळा गरम कपडे वापरतात.

वाटेत लाइफ बाह्यय कपनीची एक मोटार भेटली. आह्णही तिला "नर्मैंकार, राम राम, टाटा' या अथालने सहज हात केला होता नि ती खरोखरीच थाबली. ती थाबावी अशी आमची इअछा नङ्महती. एयानी आह्णहाला काय मदत हवी? अस विचारल व खरोखरच एक ज्ज्पया दिला. र्रैंएयामAये एखाणा मोटारवाङ्कयाने प्रसे देएयाची ही पहिलीच वेळ होय. या पूर्वीही काही मोटसल व ट-क्ष्स भेटले. एयानी आमची चा्रकशी केली, शुभेअछा ङ्मयं केङ्कया.

आह्णही उटीला 4- 4। ला पोहोचलो. (सकाळी 6।-6।। ला निघालो होतो) यापूर्वी वाटल होत की आपण गुडलूर ते उटकमड ह्नवास 1 दिवसात कज्ज् शकू का? वाटेत सोर्यीैंकर मु,ामासाठी गावही नाहीत. मAयेच अधार पडला तर एखाणा वेळेस राख काढायला झोपडी मिळणेहि अवघड दिसत होते. इतक्ष्या मोठह्ला दाट अरएयात, नागमोडी चढ असलेङ्कया र्रैंएयाकडेला कुठे र्वैंतीच नङ्महती, असणार तरी कशी? निवाराच नाही तर "कलेक्ष्शन' व "भोजन' कसले? सायकली हाती घेऊन धावणे तेवढे या उटी र्रैंएयावर शक्ष्य होते! आवैयक होते! चला, इतका मोठा घाट, अतर सपवून अखेर सAयाकाळी "उटी'अया हजीत ह्नवेश केला. तेथे ह्णयुनिसिपल कमिशरने रहाएयाची सोय केली.

पण तेथील वाह्यचमनने सहकायल दिले नाही. पालिकेअया कायाललयात राखी मह्यटि"गवर झोपलो. पुरेसे अथज्ज्ण पाघज्ज्ण नाही, तापमान कमी! पण अएयत थडीमुळे विशेष झोप लागली नाही. उटकमडपयॄत आह्णही बरेच दमणार हे गहीत धज्ज्न आणखी एक राख थाबएयाचा आधीच आह्णही प्तलह्यन केला होता. पण पावसाळा, थडी, गरम कपडह्लाचा अभाव व मु्रूय ह्णहणजे झोपएयाची ङ्मयर्वैंथा चागली नङ्महती ह्णहणून दुसङ्खया दिवशी उटी सोडली.

"उदकमडल' हे मूळचे र्सैंकत नाव आहे. येथे बारा महिने मेघ असतात. अधूनमधून (मेघाची मडले) पावसाअया ज्ज्पाने उदक सोडत असतात. ह्णहणूनच या गावाला हे नाव पडले. मेघात गुरफटलेली उटी ही खरोखरच "र्टीशशि षि कळश्रश्री'वाटते. हिच वरील नाव इग्रुजाना उारता येत नङ्महते ह्णहणून एयानी एयाचे उटकमड केले, एयाचे सक्षि ज्ज्प उटी होय. उटीअया र्पोैंट आह्यफिसात, ह्णह्रसूरहख़न रिडायरेक्ष्ट केलेली पख मिळाली, खूप आनद वाटला. र्पोैंट आह्यफिसअया अशा सोयी आणि आपङ्कया पुढील मु,ामाचे अदाज यामुळे मिखाशी, नातलगाशी सपकल साधता येत होता.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch6

पहाटे चिखदुगलकडे निघालो. नऊ म्रलावर दावणेगिरीत जकात नाक्ष्यावर ह्नएयेकी दोन आणे जकात भरावी लागली. आमअया पूणल भारतभ्रुमणात इथेच काय ती जकात पडली! इथे इमारती होएया. कापड गिरएया होएया. येथेच वाटेत एक ह्नाचीन राम मदिर लागले, सुदर आणि र्ैंवअछ होते, "केला अधलविराम तेथ, गमले येथून हालू नये.' टोल , सेवा कर, ह्नवेश कर कुठेही नङ्महता.

चिखदुगलअया नगराAयक्षानी रहायची ङ्मयर्वैंथा केली व ह्णहणाले, "पुढे वाटेत हिरीयुरला काह्यलङ्खयाची साथ आहे, तेथे मु,ाम कज्ज् नका, काही तेथे खाऊ नका.' मजल दरमजल करत "टुमकुर' शहराकडे ह्नवास सुज्ज् झाला. र्रैंएयाअया दुतफाल पाढङ्खया डोंगराची रागच राग, एकच एक देखावा दिसत होता, कटाळा येत होता.

टुमकुरला महाविणालयात उतरायअया ृङ्गीने नकारघटा मिळाली. नगरपालिकेत गेलो. तेथे नगराAयक्षानी थोडे आढेवेढे घेतले. शेवटी कसाबसा ज्ज्कार मिळाला व रहाएयाची सोय झाली.

घराअया आठवणी येऊ लागङ्कया. आह्णही मिखाना, नातलगाना पख लिहिली. पुढील "बगलोर' वग्ररेअया मु,ामाअया ठिकाणी उखार पाठविएयास सागितले. णारा, र्पोैंटर्मौंतर, बगलोर वग्ररे अह्यड-ेस देत असू. येथे राख काढली पण "मुसाफिरखाधयात रहा' असे ते ह्नथम ह्णहणत होते तेङ्महा अगावर काटा उभा राहिला होता. मुसाफिरखाधयात र्अैंवअछता असते, चोरीचे ह्नमाण र्जौंत असते. दिवसभर आह्णही इतके दमलेलो असतो की राखी लगेच डोळा लागतो अशात कोणी डो—यात धूळ फेकून चोरी केली तर! आतापयॄतअया सवल ह्नवासात सहसा कोणाअया घरी आह्णही उतरलो नङ्महतो, मुसाफिरखाधयात तर नाहीच! पण काह्यलेज, कपधया, लोकल बोडल वग्ररेत थोडा ह्नयएन करताच यश मिळत गेले.

"टुमकुर' जिङ्किाचे ठिकाण आहे. सुदर मदिर, मोठे र्रैंते, र्ैंवअछ रेङ्कर्वेैंटेशन, अनेक शिक्षण र्सैंथा, "कानडी' भाषेचा अभिमान सवल बाबतीत हे उजवे वाटले. येथून 43 म्रलावर बगलोरअया दिशेने निघताना खरोखर क्दय धडधडत होते. आमअया जग ह्नवासाचा मोठा टप्तपा आह्णही गाठत होतो.

"बगलोर' खरोखर भङ्मय आहे, उणानाचे शहर आहे. तेथे महाराङ्ग- मडळातर्फे रहाएयाची सोय झाली. तेथे सर्वो धयायालयाचे सरधयायाधीश

म. बा. गजेंऊगडकर याचे ङ्मयामयान ऐकले. भेटीचा योग आला. याचा परिचय मा. रविधऊ किर्लोकर यानी कह्वन दिला. या सायकल मवासात नतर पतमधानही भेटले पण एयाची श्रीगणेशा येथून झाली! मोटार सायकलव,न "भारत भीमण' करणारे श्री. ङ्मही. जी. पडित इथेच भेटले.

पुएयाहख़न अचानक व गुपचूपपणे निघाङ्कयाने आमअयाकडे "आयडेंटीफिकेशन सटिलफिकेट' नङ्महते तरीही निजलिंगप्तपा मु्रूयमखयाअया भेटीचा योग बगलोरअया सुदर विधानसभेत आला. येथील चदनी दरवाजा हात लावून पाहिला. "आयडेंटीफिकेशन लेटर'साठी पुएयाला फोन केले. बगलोरला साडेचार दिवस होतो. येथेच "इडियन एक्ष्सह्नेस' मAये आमची मुलाखत घेतली गेली व ती ह्नकाशित झाली! धधय, धधय वाटले. याचे "काखण' पुढे ओळखीसाठी, मदत निधी गोळा करएयासाठी उपयोगी पडले.

"बगलोरहख़न' ह्णह्रसूरअया दिशेने निघालो. वाटेत श्रीरगपड्ढणला भेट दिली. मोठह्ला शहरातून नेमक्ष्या ठिकाणासाठी बाहेर पडणे कठीण जाते कारण अनेक र्रैंते, गर्दी, कि. मी. र्ैंटोन नसणे. वाटेत आह्णही पक्ष्चरचे साहिएय विकत घेतले. सहसा चागङ्कया, राङ्ग-ीय हमर्रैंएयावज्ज्न ह्नवास केङ्कयाने सायकली तदुर्ज्ज्ैंत राहिङ्कया. सAयाकाळपयॄत "मडह्ला' या जिङ्किाअया ठिकाणी आलो. मडह्ला येथे पणाभुवन उपाहारगहात 63 प्रैयात धयाहारी केली. नगरपालिकेतील एका कमलचाङ्खयाने आमची मुलाखत वाचली होती, "पेपर पसलन', "मोठी माणसे' असे ह्णहणत एयाने आमची रहायची सोय केली. तेथे भोजन वाढणारा वाढपी च, मराठी निघाला व आह्णहाला "आपली' भाषा भेटङ्कयाचा खूपच आनद झाला.

दुसङ्खया दिवशी "ह्णह्रसूर' या ऐतिहासिक शहराकडे जाताना उएकठता शिगेस पोहोचली होती. तेथे महानगरपालिकेतील टायर्पिैंटने रहायची सोय केली. येथे तीन दिवस मु,ाम होता. आह्णही "वदावन गाडलन' पहायला गेलो पण एयास तिकीट होते. आह्णही "हि"र्दुैंथान - सायकलवर' जाणारे ह्नवासी आहोत ह्णहणून विनामूङ्कय ह्नवेश मिळाला.

पण आता आमचे प्रसे सपत आले होते. वगलणी गोळा करणे आवैयक होते. "वदावन गाडलन' मधील ते उच, सुदर, आकषलक, रगीबेरगी कारजे, फुले, लाह्यधस पहाताना आह्णही इतके मोहित झालो की आमअया विवचनाचा विसर पडला. साश्र्लदयालत किती शंी असते! ह्नाणीसग्रुहालय पाहिले. वाघाचा मुं सचार होता फं दोरखडानी बाधलेले होते. "चामुडा देवी' चे दशलन घेतले, तेथील नदी अठरा फूट उच आहे. हा नदी पाहिङ्कयावर टेकडीवर जाएयाची विशेष जह्वर नाही. सुमारे 700 पायङ्खया झाङ्कयावर हा नदी आहे. टेकडीवर एक राजवाडा आहे. पायङ्खयावर विजेचे दिवे आहेत. येथून कङ्घणराजसागर (तलाव) दिसतो. सवल ह्णह्रसूर छान दिसत. जसजसे वर जाऊ तसतसे ह्णह्रसूर शहरातील घरे पुएयातील दिवाळीतील किङ्कङ्कयाह्नमाणे माडलेली दिसतात. आमचे जवळ कह्यमेरा असता तर नदीचा जज्ज्र फोटो घेतला असता. चामुडा हिङ्कसच चढणीच अतर 5 - 6 म्रल आहे. (उटी रोड) या टेकडीला ढग आडतात व पाऊस पडतो. ढग आडतात हे आह्णही पावसाळा असङ्कयामुळे पाहख़ शकलो. उतरायला फार वेळ लागतो. तेथून आङ्कयावर र्रैंएयाने दुचाकीने एका हाह्यटेलकडे जात असता माअयामागे कुणी तरी पळत येत आहे असा मला भास झाला ह्णहणून मी गाडी थाबवून खाली उतरलो नि मग तो मुलगा व माझ सभाषण सुज्ज् झाल. तो घाबरत मोडक्ष्या तोकडह्ला इग्रुजीत बोलत होता. एयाने आमची सहलीची माहिती विचारली. नि काय आञ्च्यल? एयाने माअया हाती 1ज्ज्. ची नोट अङ्कप मदत ह्णहणून दिली व आञ्च्यल ह्णहणजे तो माAयमिक शाळेतील इयखाा दहावीतील विणार्थी होता. एयाच नाव "राघवेंऊ'. यानतरही राघवेंऊ नावाची जी माणस भेटली ती फारच चागली होती. याच अनुकरण पालघरअया पाटील नावाअया मुलाने केल. एयाखेरीज कुणा विणाखयालचा असा अनुभव आला नाही. असा अनुभव कधी येइलल अस वाटल देखील नङ्महत. एयाने माअया हाती नोट अशा रीतीने दिली की जशी कुणी गुपचूप मदत णावी. कदाचित एयाला वाटल असेल की आपली अएयङ्कप देणगी हे र्ैंवीकारतील की नाही? ह्णहणून एयाने अशा पजतीने भेट दिली. आह्णही यावेळी अएयत आथिलक अडचणीत होतो. आह्णहाला चामुडा देवीअया पुजाङ्खयानी देवीच दशलन उपलरध कज्ज्न न दिङ्कयाने देवीच दशलन झालेल नङ्महत. तरीही "ज्ज्ऊाक्षाअया नकोत माळा, नको खिकाळी र्ैंनान, भुकेला भंीला भगवान, भाव तेथे देव' याह्नमाणे आमअया तपर्ञ्च्येवर व अढळ श्रजेवर ती अशा रीतीने ह्नसम झाली.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch5

हमबळीत एका काह्यलेजवर रहाएयाची सोय झाली. खरोखर ह्नवासात रहाएयाची सोय महखवाची असते. एयामुळे साधारण दुपारी पाचपयॄत आह्णही मु,ामाअया ठिकाणी पोहचत असू व रहाएयाअया ृङ्गीने विश्रामगहे, लोकल बोडल, ग्रुामपचायत वग्ररे ठिकाणी चा्रकशी करीत असू. सुद्रवाने आमअया एकूण ह्नवासात सोय होत गेली.

"हमबळी' छान वाटल. तेथेच एका सायकलचे एक टायर बदलले. आमअया सायकलवरअया पाटह्ला अनेकजण वाचत होते व आह्णहाला खूप बरे वाटत होते. इतराचे का्रतुक, कुतूहल ह्नेरणा देते हे खरे, आपण देखील कुणाचे का्रतुक करताना सकोच कज्ज् नये, काटकसर कज्ज् नये असे वाटले. "विविाणी' हे कमड भाषेतील द्रनिक येथून निघते. एयाअया वातालहराने आमची मुलाखत घेतली. आपली कुणीतरी मुलाखत घेत आहे हा अनुभव विलक्षणच होता. "सायकल सफरींमुळे' हा योग आला होता!

हमबळीपासून 14 म्रल गेङ्कयावर जोग ह्नपातसाठी फाटा आहे. तेथून 2 म्रल तडस नावाचे एक गाव लागत, नतर मुरगुड व हळूहळू शिरसीवज्ज्न जोगकडे वळलो. राङ्ग-ीय महामागल 4 सोडङ्कयावर कारवार जिङ्किात भयकर झाडी आहे. पण हर तङ्खहेचे रह्णय सङ्गिसाश्र्लदयल पहावयाला मिळते. हा भरत खडातील सदाहरित अरएयाचा ह्नदेश होय. येथील वक्ष फार उच असतात. एयात या वषाल ऋतुत एयाचे साश्र्लदयल काय वणालवे? येथे थोडह्ला ह्नमाणात चतु:ङ्घपाद व हि"ैंपशू व सरपटणाङ्खया ह्नाएयाचा सुळसुळाट आहे. एयातून या मोसमात तर सापाचच राअय असते व येथे चदनाचे दाट वन आहे. "आहे एक सुगध माख जवळी तो एयास राखावया, ऐसे घोर भुजग पाळीसी जना जे धावती खावया' याची आह्णहाला आठवण झाली. किएयेक झाडाचे आकारही सापासारखे दिसतात. वानरसेनेलाही तोटा नाही. झाड तोडङ्कयानतर एयाचे बुधे किएयेकदा तसेच असत व एयावर मोठमोठी वाह्वळे तयार होत. ती आणखी भिती होती. र्रैंता कमी रहदारीचा आहे. राङ्ग-ीय अथवा ह्नादेशिक महामागल नाही. आह्णहाला भारतात अनेक साप दिसले. पण चदन, कळक, शिसू, साग इएयादिचे वन असलेङ्कया भागात सुद्रवाने एकही पहाएयात आला नाही. येथे पाऊस पडत होता. पावसाचा वेग खूपच होता. बेताल, दणदणीत पावसाचे थेंब झेलत, खराब र्रैंएयावरचे खऐ चुकवत, घाटाचा चढ उतार पार करीत आह्णही जोग फाह्यङ्कस - गिरसप्तपा पाहिला. खरोखर तो ह्नचड ह्नपात, ते तुषार, तो र्ैंवर अती सुदर आहे. निसगालचे ते ज्ज्प किती पाहख़ आणि किती नको असे होऊन जाते. तेथे जवळच "ट-ह्यङ्महङ्कसल बगलो' होता, एयामAये राखी उतरायची सोय झाली. धबधरयाचा आवाज कानावर पडत असङ्कयामुळे ह्नभाकराअया पापएया काही मिटत नङ्महएया!

निपाणीपासून दक्षिणेत भाताचे ह्नमाण एकूण वाढत जाते. शिरसीला एका हाह्यटेलमAये दोन आणे बादली दराने गार पाएयाने र्ैंनान केले. िाअया आधी व नतर कुठेही प्रसे देऊन र्ैंनान केले नाही. आह्णही ह्नथम मदत गोळा करएयासाठी कानडीतून एका किराणा दुकानातून पखक लिहख़न घेतल. मदत गोळा करएयाची आमअया सफरीतील ही पहिलीच वेळ होय. ह्नातीय भाषेतून पखक कह्वन घेऊन मदत मिळवएयाचीहि ही पहिलीच वेळ होय. एयानतर अस पखक घेतल नाही. अयाने पखक लिहख़न दिल एयाने सुमारे 1। ज्ज्पया मदत केली. तो ह्णहणाला, "गावातील सुह्नसिज ङ्मयिं"ची अथवा नगरपालिकेतील अधिकाङ्खयाची र्ैंवाक्षरी ंया.' शिवाय गावात इतरख सेक्रुेटरीने दिलेले सटिलफिकेट घेऊन कलेक्ष्शनला गेलो. विशेषत: बाजारपेठेत गेलो. एयातून एया दिवशी बाजारच होता. 20, 25 प्रशापासून 2 ज्ज्पयापयॄत व्रयिंक मदत मिळाली. एकूण चार ज्ज्पये जमले. एका डाह्यक्ष्टरकडे मदत मिळविएयाला गेलो असताना तो ह्णहणाला, "पुएयाच सटिलफिकेट पाहिजे.' एयावह्वन तसे सटिलफिकेट असङ्कयाशिवाय मदत मिळविण अवघड जाइलल हे ओळखून यानतर एकदम बगलोरपासून मदत मिळवायला सुज्ज्वात केली. तसेच अशा ह्नमाणपखाशिवाय झोपायला जागा मिळणेही कठीण आहे.

नगरपालिकेत कोणीही नङ्महत. पण तेथील एक माणूस व पड्ढेवाला "बाबा' उपनावाचा माणूस याने आमअया बाबतीत इटर्रेैंट घेतङ्कयामुळे सेक्रुेटरींअया घरी गेलो. एयाअयाशी मराठीत गप्तपा मारङ्कया. एयानी चहा दिला. मग आह्णही पुधहा नगरपालिकेत गेलो. सेक्रुेटरी श्रीयुत ठ.त.इरर्श्रीी यानी एयाअया घरी हाताने सटिलफिकेट लिहख़न दुचाकीने पावसातून नगरपालिकेत येऊन र्ैंवत: टाइलप कज्ज्न दिले.

हे एयानी ह्नमाणपख दिल. एयानी आह्णहाला विचारल, याअयाआधी कोणी ह्नमाणपख दिले नाही का? आह्णही ह्णहणालो, "आतापयॄत विशेष किलोमीटसल ह्नवास झाला नाही. एयामुळे मिळविएयाचा ह्नयएन पुढे केला नाही.' तरी एयानी र्जौंती खोलात न शिरता आह्णहाला एवरीत सटिलफिकेट दिल. आह्णही घरी न सागता निघालो ही गोङ्ग पुधहा महाराङ्ग-ात येइलपयॄत कोणालाच सागितली नाही. महाराङ्ग-ात आङ्कयावरहि नवीन परिचय झालेङ्कयाना सागितल नाही. अशा रीतीने सटिलफिकेटाची नादी झाली. एयाना कानडी पखक सहीसाठी दिल. एयानी सही केली नाही पण दोन ज्ज्पये माख दिले. आह्णहाला या पहिङ्कयावेळी असे अह्नएयक्ष मागणेसुजा फार जड वाटले व तेहि एयानी आमअयासाठी इतर ह्नकारचा इतका खास घेऊन नगरपालिकेत राहाएयाची सोय केली. नगरपालिकेत राहाएयाची पहिली वेळ. या नतर नगरपालिकेत वा पचायत बोडल, ग्रुामपचायत व एयाअयातर्फे दक्षिणेत अनेकदा फ्रुी आह्यफ चाजल सोय झाली.

कारवारअया अरएयातून हवेरीकडे जाताना या ह्नवासात सरपटणारे ह्नाणी अथवा वधय पशू जर आले तर काय अशी मनात भिती वाटली. कारवार जिङ्किात फारच दाट अरएये आहेत. ती फारच सुदर आहेत. सगळीकडे नयन मनोहर हिरवेगार असते. काही ठिकाणी कोकणाह्नमाणे केळी, नारळी, पोफळी इएयादिने वेङ्गित साग, शिसू, चदन, आबा इएयादी वक्षाची रेलचेल आढळते. कारवार जिङ्किातच सुह्नसिज "दाडेली फाह्यर्रेैंट' आहे. र्रैंते र्जौंतीत र्जौंत चागले असून जोपासनाहि तशीच केली जाते. झाडी फार आहे. कारण पाऊस खूप आहे. सुमारे 10 म्रलावर (शिरसीपासून) एकखबा गावात उपहारगहात चहा, र्बििैंकटाचे प्रसे तेथील वन खाएयातील एका माणसाने भरले.

आमअया या सायकल ह्नवासाचे येथील लोकाना खूप का्रतुक वाटत होते. एक ट-कवाला, एक मेंढह्ला राखणारी धनगर बाइल, एक वाटसज्ज् यानी खूप कुतूहलाने ह्नू विचारले. "कमड' भाषा आह्णहाला येत नङ्महती पण हि"दी, मराठी भाषा, हातवारे यानी सवाद साधला.

कधी, कधी या "धारवाड' जिङ्किाअया हजीत र्रैंता चुकत होता. वाटेत झाडी होती. वानराचे कळप होते. र्रैंएयावर गारगोटीचे धारदार दगड व माती फारच होती.

सफरींमAये र्रैंता चुकला अस ह्णहणायच झाल तर येथेच थोडा चुकला अस ह्णहणता येइलल. कोसावर भाषा बदलते अस असतानाही सामाधय अशा धनगरबाइलने देखील आह्णहाला जणू "दखा' ह्णहणून येऊन र्रैंता दाखवला. अशी समजूतदार माणस दक्षिणेत आहेत व ती आह्णहाला भेटली ह्णहणून दक्षिणेत भाषेची अडचण, अडचण वाटली नाही.

वाटेत अलूर गावी लहानसा ड.ढर्.ैंटस्ड होता. तेथे र्पोैंट व टेलीग्रुाफ खाएयातील एक माणूस भेटला. एयाने आमची नावे, पखो टिपून घेऊन आमअया ह्नथमच र्"ैंवाक्षङ्खया' घेतङ्कया, जशा पुढाङ्खयाअया, थोरा मोठह्लाअया, नटनटींअया व कोणी आपङ्कया आवडएया ङ्मयंींअया र्ैंवाक्षङ्खया घेतात. या सफरीपूर्वी आह्णहाला कधी र्ैंवाक्षरी देएयाचा योग येइलल अस र्ैंवप्तनीही वाटल नसेल. सफरीत हा योग येइलल असा माझा अदाज. पण इतक्ष्या लवकर येइलल अस कधी वाटल नङ्महत. तेथे "ग्रुेट अह्यडङ्महेंचर' अस अनेकजण अनेकदा ह्णहणाले. तेथील हाह्यटेलच आमच बिल झ । ढ मधील माणसाने दिले. शिरसीहख़न सुमारे 11ङ्मया म्रलावर हवेरीसाठी फाटा आहे. आज वारा अनुकुल होता. वाटेत फाणाचे वेडेवाकडे आकार होते. एयानी र्जौंत भिती वाटत असे नि एके ठिकाणी तर एका झाडाची मोठी फादी मोडून जोरात पडली. पण एयातून आह्णही थोडक्ष्यात बचावलो.

"हवेरी' येथील काह्यलेजात उतरएयाची छान ङ्मयर्वैंथा झाली. येथील "सिAदेरि' मदीर अतिशय अह्नतिम आहे. येथील ह्नाचीन नक्षखासारखे नक्षीकाम पाहख़न आधुनिक कलाकाराचा नक्षा उतरेल, अशी शरदकोटी करावीशी वाटली.

हवेरी ते हरिहर र्रैंएयाअया दुतफाल एका रागेत झाडाची राग होती. पुएयापासून सुमारे 332 म्रलावर असलेङ्कया म्रलाअया दगडावरील आकडा, आह्णही सायकल चालवत, चालवत वाकून पहात होतो. र्रैंएयाला उतार होता. माझ लक्ष समोर गेल. मी हादरलोच. र्रैंएयाअया मधोमध एक मनगटाएवढा जाड, पिवळाधमक सपलराज फणा काढून बसला होता. ह्नभाकरची सायकल एयाअया दिशेनेच जात होती. थोडेसेच अतर होते. ह्नसगावधान राखून मी ओरडलो, "अरे, तो बघ, नाग, नाऽऽग!' ह्नभाकरने गाडी सावज्ज्न नेएयाचा आटोकाट ह्नयएन केला. परतु तरीही एयाची पायगाडी एया नागराजाअया इतक्ष्या जवळून गेली की एयाला आमअया गाडीची जाणीव झाली व एयाला वाटल आपङ्कयावर कोणी चालून येत आहे. ह्णहणून एयाने लगेच आपला फणा काढला व फटकारा मारएयाचा ह्नयएन केला. तो पायडलला थोडासा लागलाच. या दिवशी गुज्ज्वार होता. श्री दखा कपेकज्ज्न या पहिङ्कया महान सकटातून वाचलो. जर नाग मोठा असता तर दश तरी केला असता अथवा डाव तरी धरला असता अस आह्णहाला वाटल. यावेळी आमअया पायात साAया वहाणा होएया व पायाअया इतर भागाला कोणतच सरक्षण नङ्महत. या नागाजवळच आणखी एक नाग होता. नागाचा रग र्रैंएयाअया रगाह्नमाणे जवळजवळ होता. एयामुळे तो चटकन दिसणे अवघड होत. निसगालअया रगसाजशाअया गुणधमालचे ह्नएयतर आले. नागावर दहाअया आकाराचा आकडा होता. दहाचा आकडा असो वा नसो नाग हा विषारीच असतो, असे सपल पाळणाङ्खया एका माणसाने सागितले. 332ङ्मया म्रलाचा दगड उतारामुळे पहायचा राहख़न गेला. ह्णहणून आह्णही मागे वळून पाहात होतो व हरिहर किती दूर आहे याचा हिशोब कज्ज्न आह्णही कधी हरिहरला पोहोचू शकू याचा विचार करत होतो. आह्णहाला अशी माहिती मिळाली होती की पुणे ह्णह्रसूर र्रैंएयावर खूप साप आहेत व ते आपङ्कयाला काही करत नाहीत ह्णहणून याबजल हा ह्नसग घडएयापूर्वी नुकएयाच आह्णही गप्तपा मारीत होतो की मग आपङ्कयाला अजून एकही साप कसा दिसला नाही नि तएक्षणीच अशा रीतीने गाठ पडली की काळ आला होता पण वेळ आली नङ्महती अस ह्णहणायची वेळ आली. ती गाठ निरगाठ न ठरता सुरगाठ ठरली अस वाटत ह्णहणूनच लगेच आह्णही सुटलो.

एका ह्नाणावरअया सकटातून बचावलो होतो! "हरिहर' जवळ आले. पाठीमागून वारा असङ्कयाने सायकलचा वेग चागला होता. दुपारी एकअया सुमारास पाऊस सुज्ज् झाला व हरिहर आले! ह्णह्रसूर किर्र्लोैंकर कारखाधयात ह्नभाकरने ओळख काढली. पुएयातील एयाअया मिखाचे सासरे श्री. चि"चणीकर याअया मदतीने कारखाधयाअया र्गेैंटज्ज्म मAये सोय झाली. ओळख, परिचय याचा उपयोग ह्नवासात होतो! मिख, एयाचे नातेवाइलक याची नोंद आपङ्कया र्ैंमरणशंीत फं हवी! तुगभऊा नदीअया तीरावरचे "हरिहरेरिाचे मदिर' ह्णहणजे एक अणितीय कोरीव लेणेच वाटले.

इकडे तिकडे चोहीकडे साध्या सायकल वरून सगळीकडे ch4

घाटानतर गाव आहे उ,ड. येथे "उकड' (मिळत) नाही. उकाडाही नाही. कोणाकडे कसलाच उकाडा लावता येत नाही. साधा चहाचाही उकाडा (रोख) लावता आला नाही ह्णहणून थोड वाइलट वाटल. यानतर बरेच चढ आणि खि"डी आहेत. अप्तपासाहेब सायकलवाङ्कयाने सागितले होते की, बेळगाव नतर "घसारा' एयाह्नमाण खर ठरल, ते पुढे दिसेलच. नतर एका गावी पाणी फारच सुदर होते. आतापयॄतअया या ह्नवासात तर अह्नतिमच!

इकडे आएयामAये पुङ्घकळ ठिकाणी ङ्मयवहार दिसला. बेळगावजवळ सुमारे 4 - 5 म्रलावर जोराचा पाऊस व जोराचा वाराही लागला. अशी ह्नथमच एकदम वेळ आली. इतका जोराचा वारा होता की रिकामी ब्रलगाडी उडून जाइलल. एक ब्रलगाडी तेथे उभी होती ती अया दिशेला उभी होती एयाहख़न दुसङ्खयाच दिशेला ती वाङ्खयाने वळली. पण अशा जोराअया वादळी पावसातही गमत वाटली. सङ्गिचे हे साश्र्लदयल अखड पिऊन बेहोष ङ्महाव, हे लेणे लेवून नटाव! सभोवतालचा निसगल पाहख़न साथल वाटल. हे या पजलधय ऋतूतच शक्ष्य आहे. एयाची खरी गोडी आह्णहालाच माहित की अयात आह्णही तहान भूक श्रम विसरलो. बेळगावजवळ काकती गाव आहे व बेळगावी काकती वेस नावाचा भाग आहे. तेथे आह्णहाला ह्ना. क. ब. निकुब याना भेटायचे होते. एयाचा पखाा शोधता शोधता खुज

चि. सुहास निकुबच मीय%या सुड्ढीत शाळेत जाताना भेटला. मा. क. ब. निकुब, 4036 काकती वेस कि"वा लि"गराज कालिेज, मराठीतील सुमसिज कवि, याची 12 मे 1964 गोमतकमीये कवळे येथील शातादुगाल येथे ओळख झाली. आता पाहमणचाराचा योग आला. ते घरात नसूनहि सा-. वहिनींनी ओळख नसतानाहि काहीहि अवििास न दाखवता आमचे जोरदार वागत केले. मा. कवि"ना 12 ते 5 काह्यलेज असते. ते 5 नतर आले. एयानाहि गोङ्मयाचे फोटो दाखवले. आह्णही पोहोचङ्कयावरहि सा्र. वहिनींनी चहा केला व पुधहा सर आङ्कयावरहि केला. बाहेर जाएयापूर्वी पोहे खा,े. जवळच 1-2 म्रलावर पातळासाठी सुह्नसिज असलेल शहापूर आले. सरानी माश्र्लट अबू, ्रवाङ्कहेर, धारवाड, ह्णह्रसूर, बेंगलोर, जोग ह्नपात, गोकाक याची माहिती दिली.

बेळगावात काही लोकानी सागितले की ह्णहणे जोगचे चारही ह्नपात एकख होतात एयामुळे काही मजा येत नाही. ते निखालस खोटे ठरले हे पुढे दिसून येइललच. राखी गादीवर सुदर झोप मिळाली. सराकडे आह्णहाला फार आग्रुहाने वाढले. येथे रोड मह्यप आह्यफ इडिया मिळविएयाचा ह्नयएन केला. पण ङ्मयथल. आज येथील "समाचार पेपरला मुलाखत दिली. येथेच आह्णही सन हह्यट कङ्महर ह्णहणजेच पावसाने डोके न भिजएयासाठी 1। ज्ज्पयाअया ऐवजी 1 ज्ज्पयात दोन शिरैंाणे घेतली. (कधसेशन - सायकल टुर्रिैंट ह्णहणून) या शिरैंाणामुळे आह्णहाला किती तरी वेळ सतत भिजूनही पावसाचा खास न होएयास मदत झाली. मोठी वाह्यटर ह्नूफ पिशवी दुर्ज्ज्ैंत केली. तीहि फं 50 प्रशात. सएकार उपाहारगह पाहिले. तेथे थोडह्ला गप्तपा झाङ्कया. दखा मदिर, गणेश मदिर पाहिले, फिरलो, मा्रज केली. राखी वहिनींशी खूप गप्तपा केङ्कया. एया व भाऊ (कवि) नाशिकचे असङ्कयामुळे र्जौंतच मजा आली कारण नाशिकचा व माझा बालपणापासूनचा फार सबध आहे.

पाटी (नेम प्तलेट) रगवून आली. झजजछअ (खछऊखअ) थजठङऊ ढजणठ ऋठजच 23 गणछए 1964.(तारखेची अह्यडिशन ऐन वेळची होती पण ती फारच उपयुं झाली. एका पाटीवर 23/6/64 असे लिहिणे भाग पडले.) या पाटीचा उपयोग किती झाला ह्णहणून सागू! पाटी बनवणाङ्खया मुलाने पाटीअया ह्नएयेक पखयाचे 55 प्रसे मागितले. पण इतके कमी प्रसे सागितङ्कयाबजल मुलाचे वडिलाना खूपच आञ्च्यल वाटले. बर झाल ते सकाळी नङ्महते. पण एयानी "ह्नवास सुखाचा होवो' अस ह्णहटल. बोडलसश्र्न वाळएयासाठी राखी घरात ठेवले नि सकाळी वाळङ्कयावर ह्नभाकरने एयाअया गाडीला पुढे व माअया गाडीला मागे तारेने घड्ढ आवळून बाधले. ह्नभाकरची पाटी हमबळीला सायकलवाङ्कयाकडून चागली घड्ढ बसविली. पाटह्ला लाल रगाअया होएया व एयावर पाढङ्खया रगाने वरील मजकूर लिहिला होता. या पाटह्लाचा विशेषत: माअया पाटीचा सवलख फार उपयोग झाला. बेळगावलाच प्तलर्ह्यिैंटकच कापड आणल व एयाअयाच आह्णही पिशङ्मया कज्ज्न आमअया पिशङ्मयाना घातङ्कया.

बेळगाव येथे किखाूरची राणी चममा हिचा, गावात फिरताना ब्रुास्झ धातुचा अिाज्ज्ढ भङ्मय पुतळा पाहिला.

सकाळी 4।।। ला उठून निघताना श्री, सा्र व श्रीकात निकुब याचा निरोप घेतला. एयाचा मुलगा सुहासने वाह्यटर कलरने र्ैंवर्हैंते काढलेली दोन चिखे आठवण ह्णहणून दिली आहेत. निघताना ह्नभाकरने सराची सही घेतली. वहिनी ह्णहटङ्कया, "सभाळून जा' - निकुब सर ह्णहणाले, "पाऊस आला तर थाबत जा.'

बेळगाव हमबळी र्रैंता ह्नथम सापडेना. ह्नथम वारा थोडासा ठीक नङ्महता. पण वनश्री सुदर होती. हिरवीगार शेत दिसत होती. आतापयॄतअया ह्नवासात नि सपूणल सफरीत बेळगाव हमबळी 60 म्रलाचा ह्नवास उखाम वाटला. पुङ्घकळ वेळा र्रैंता उतरणीचा असे. पण ते उतार उतरायला खासदायक नङ्महते. बेळगाव नतर बागेवाडी मोठे गाव आहे. नतर चार हमबळी नावाची गावे लागली. येथे एका उपाहारगहात आह्णही चहा घेऊन निघालो. तेङ्महा आपङ्कयाला कोणी बोलावतय अस वाटल व ते खर ठरल. माअया गाडीअया पाटीमुळे हे घडले. एका दुसङ्खया हाह्यटेलवाङ्कयाने खास बोलावून आह्णहाला चहा, पोळी, भाजी इएयादि आणि मु्रूय ह्णहणजे उखोजन दिल. गप्तपा झाङ्कया, सवल गाव जमा झाला, ह्णहणून अशा पहिङ्कया अनुभवाअया वेळी आह्णही थोडे बावरलो. फार मजा आली. बागेवाडी गावावज्ज्न जाताना बजाज मधील पेंटि"ग सेक्ष्शनमAये (माचल 63) असलेङ्कया बागेवाडी आडनाव असलेङ्कया माणसाची सहज आठवण झाली आणि काय आञ्च्यल या हाह्यटेलवाङ्कयाअया डायरीत बागेवाडीने लिहिलेला नाव पखाा होता. आह्णही एया डायरीत आमचे नाव पखाा दिले. एयानीहि पख पाठवायला सागितल. आह्णही नतर श्रीयुत काकडे याना व या हाह्यटेलवाङ्कयाला पख पाठवल होत. हा फार निराळाच अनुभव आहे. पण यानतर 1चितच हाह्यटेलवाङ्कयानी भोजन दिल. हे हाह्यटेलवाले सायकलने एकदा मुबइलला गेले होते.